Volkswagen và bê bối khí thải diesel 2015: ai phát hiện, cái giá ra sao

Ngày 18 tháng 9 năm 2015, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) công bố Volkswagen đã cài phần mềm trên xe diesel để nhận biết khi xe đang được kiểm định và chỉ khi đó mới giảm khí thải xuống đạt chuẩn; khi chạy ngoài đường, khí thải NOx cao gấp nhiều lần mức cho phép. Volkswagen thừa nhận, cho biết khoảng 11 triệu xe trên toàn cầu bị ảnh hưởng. Vụ "Dieselgate" khiến tập đoàn tốn hơn 30 tỷ euro và là case kinh điển về khủng hoảng do gian dối có chủ ý, loại khủng hoảng mà kỹ thuật truyền thông không cứu được.

"Diesel sạch": lời hứa làm nên chiến lược

Cuối thập niên 2000, Volkswagen đặt mục tiêu trở thành hãng ô tô lớn nhất thế giới, và thị trường Mỹ là mảnh ghép quan trọng. Chiến lược là bán xe diesel "sạch": tiết kiệm nhiên liệu, mạnh mẽ, đạt chuẩn khí thải nghiêm ngặt của Mỹ mà không cần những hệ thống xử lý đắt tiền. Quảng cáo nhấn mạnh hình ảnh thân thiện môi trường, và nhiều người mua chọn xe diesel của hãng chính vì lý do đó.

Vấn đề kỹ thuật là: giảm NOx xuống mức chuẩn Mỹ trong khi vẫn giữ hiệu suất và chi phí như quảng cáo là rất khó. Thay vì giải quyết bài toán đó, một nhóm trong công ty đã chọn đường tắt bằng phần mềm. Các tài liệu toà án và điều tra sau này ghi nhận quyết định được đưa ra từ khoảng năm 2006 và duy trì nhiều năm.

Ai phát hiện: một nghiên cứu nhỏ ở trường đại học

Người phát hiện không phải cơ quan kiểm định chính thức. Năm 2013, Hội đồng Quốc tế về Giao thông Sạch (ICCT), một tổ chức phi lợi nhuận, muốn chứng minh rằng xe diesel ở Mỹ sạch hơn ở châu Âu. Họ thuê nhóm nghiên cứu của Đại học West Virginia đo khí thải xe chạy trên đường thật bằng thiết bị đo di động.

Kết quả ngược với kỳ vọng: hai mẫu xe diesel của Volkswagen thải NOx cao gấp nhiều lần chuẩn khi chạy thực tế, có lúc tới khoảng 35–40 lần. Nghiên cứu được công bố năm 2014 và chuyển cho Uỷ ban Tài nguyên Không khí California (CARB) và EPA. Volkswagen ban đầu giải thích bằng các lý do kỹ thuật và tiến hành một đợt thu hồi cập nhật phần mềm, nhưng kiểm tra lại vẫn không khớp. Khi CARB và EPA đe doạ không cấp chứng nhận cho xe đời 2016, công ty mới thừa nhận có phần mềm gian lận.

Bài học: một phép đo độc lập, trong điều kiện thật, đã làm được điều mà nhiều năm kiểm định trong phòng thí nghiệm không làm được.

Dòng thời gian

Tại Đức, nhiều cựu lãnh đạo bị truy tố. Phiên toà xét xử ông Winterkorn ở Braunschweig bắt đầu năm 2024 nhưng bị tạm dừng vì lý do sức khoẻ của ông; tính tới giữa năm 2025, phần xét xử này chưa có phán quyết. Một số cựu quản lý khác đã bị toà Đức kết án hoặc chấp nhận thoả thuận.

Cái giá của Dieselgate

• Tài chính: tổng chi phí phạt, bồi thường, mua lại xe và sửa xe vượt quá 30 tỷ euro theo các báo cáo của chính tập đoàn.
• Con người: thay ban lãnh đạo, truy tố nhiều cá nhân ở Mỹ và Đức.
• Thương hiệu: hình ảnh "diesel sạch" sụp đổ; Volkswagen gần như rút khỏi xe diesel con ở Mỹ.
• Ngành: châu Âu chuyển sang quy trình đo khí thải mới (WLTP) và thêm phép đo trên đường thật (RDE). Thị phần xe diesel ở châu Âu giảm rõ rệt trong những năm sau.

Vì sao kỹ thuật truyền thông không cứu được

Theo khung SCCT của W. Timothy Coombs, khủng hoảng "có thể tránh được" do hành vi cố ý là loại gây tổn hại uy tín nặng nhất. Công chúng không hỏi "chuyện gì xảy ra" nữa, mà hỏi "vì sao các anh làm vậy, và ai biết". Trong tình huống đó:

1. Lời xin lỗi phải đi kèm hành động đắt tiền: mua lại xe, bồi thường, chịu phạt.
2. Phải thay người: giữ nguyên ban lãnh đạo khi cả hệ thống đã sai là thông điệp rằng không có gì thay đổi.
3. Hợp tác điều tra thật: Volkswagen thuê một công ty luật độc lập điều tra nội bộ. Tuy nhiên, việc kết quả điều tra đầy đủ không được công bố công khai rộng rãi cũng bị chỉ trích.

Các nghiên cứu về văn hoá tổ chức sau vụ này nhắc nhiều tới sức ép mục tiêu và văn hoá sợ báo tin xấu lên cấp trên. Khi kỹ sư không dám nói "không làm được với chi phí này", đường tắt trở nên hấp dẫn.

Sau khủng hoảng: chuyển hướng sang xe điện

Từ năm 2016, Volkswagen công bố chiến lược đầu tư lớn vào xe điện, và đến đầu thập niên 2020 đã trở thành một trong những hãng bán nhiều xe điện nhất châu Âu. Nhiều nhà phân tích xem Dieselgate là cú hích buộc tập đoàn rời bỏ diesel nhanh hơn dự kiến. Đây là ví dụ khủng hoảng đổi hướng chiến lược của cả một công ty, nhưng điều đó không xoá trách nhiệm về việc đã làm.

Góc nhìn hôm nay

Case Dieselgate hữu ích cho ba nhóm người học. Người học quản trị thấy cái giá của văn hoá chạy theo mục tiêu bằng mọi giá. Người học kỹ thuật thấy vai trò của phép đo độc lập trong điều kiện thật. Người học truyền thông thấy giới hạn của nghề mình: không có thông cáo nào sửa được một quyết định sai về đạo đức.

Tài liệu nên đọc: thông báo vi phạm của EPA (công khai), báo cáo năm 2014 của ICCT và Đại học West Virginia, và các bản thoả thuận nhận tội trước toà liên bang Mỹ năm 2017, nơi các sự kiện được hai bên công nhận được ghi khá chi tiết.