Exxon Valdez 1989: vụ tràn dầu ở Alaska và bài học về phản ứng chậm

Rạng sáng 24 tháng 3 năm 1989, tàu chở dầu Exxon Valdez mắc cạn trên bãi đá ngầm Bligh ở vịnh Prince William, Alaska, làm tràn ra biển khoảng 11 triệu gallon dầu thô (khoảng 41 triệu lít). Đây từng là vụ tràn dầu lớn nhất ở vùng biển Mỹ cho tới năm 2010. Trong giới quản trị, case Exxon Valdez thường được dạy như mặt trái của Tylenol: ứng phó chậm, lãnh đạo xuất hiện muộn và thông điệp thiếu nhất quán đã khiến một tai nạn biến thành vết nhơ kéo dài hàng chục năm.

Chuyện gì đã xảy ra đêm 23 rạng 24/3/1989

Exxon Valdez rời cảng Valdez, điểm cuối của đường ống dẫn dầu xuyên Alaska, với khoang chứa đầy dầu thô. Để tránh băng trôi, tàu đổi hướng ra khỏi luồng thông thường. Theo báo cáo của Uỷ ban An toàn Giao thông Quốc gia Mỹ (NTSB), thuyền trưởng khi đó không có mặt trên buồng lái; người điều khiển là một sĩ quan ca trực đã làm việc nhiều giờ liền. Tàu không quay lại luồng kịp và đâm vào bãi đá ngầm Bligh.

NTSB kết luận nhiều nguyên nhân cộng lại: thuyền trưởng không giám sát buồng lái và bị ảnh hưởng bởi rượu, ca trực mệt mỏi và thiếu người, công ty vận tải không bảo đảm đủ nhân lực và nghỉ ngơi, hệ thống giám sát giao thông hàng hải của Tuần duyên không theo dõi sát. Đây là bài học kinh điển về tai nạn có nhiều lớp nguyên nhân, không chỉ một người có lỗi.

Những ngày đầu: chậm ở mọi khâu

Thiết bị ứng phó không sẵn sàng

Kế hoạch ứng phó tràn dầu ở khu vực do Alyeska, liên doanh vận hành đường ống, chịu trách nhiệm. Theo các điều tra sau đó, xà lan và phao quây dầu không ở trạng thái sẵn sàng như trên giấy; một số thiết bị phải mất nhiều giờ mới tới hiện trường. Những ngày đầu biển lặng, là thời điểm tốt nhất để quây dầu, đã trôi qua mà không tận dụng được. Rồi bão tới và đẩy dầu đi rất xa.

Lãnh đạo không có mặt

Chủ tịch Exxon khi đó, Lawrence Rawl, không đến Alaska trong những ngày đầu, và sự vắng mặt này bị báo chí chỉ trích nặng nề. Công chúng nhìn thấy hình ảnh chim, rái cá phủ dầu trên truyền hình mỗi tối, nhưng không thấy người đứng đầu công ty ở đó.

Thông điệp lẫn lộn

Có lúc công ty nhấn mạnh trách nhiệm thuộc về chính quyền và các bên khác trong việc ứng phó; có lúc lại hứa sẽ làm sạch hoàn toàn. Trung tâm phát ngôn đặt ở thị trấn Valdez xa xôi, khiến báo chí khó tiếp cận thông tin cập nhật.

Thiệt hại môi trường

Dầu loang phủ khoảng 2.000 km bờ biển (con số khác nhau tuỳ nguồn và cách đo). Các ước tính khoa học được trích nhiều nhất nói về hàng trăm nghìn con chim biển, hàng nghìn con rái cá biển, hàng trăm con hải cẩu chết. Nghề đánh cá trích và cá hồi ở vịnh bị ảnh hưởng nặng; quần thể cá trích của vịnh suy sụp vài năm sau và hồi phục rất chậm. Nhiều thập kỷ sau, các nhà nghiên cứu vẫn tìm thấy dầu tồn dư dưới lớp sỏi ở một số bãi biển.

Hệ quả pháp lý và tài chính

Thuyền trưởng bị tuyên trắng án về tội điều khiển tàu khi say, nhưng bị kết tội nhẹ hơn liên quan đến việc xả dầu do cẩu thả. Con tàu được sửa chữa, đổi tên nhiều lần và bị cấm vào vịnh Prince William.

Exxon Valdez trong lớp học quản trị

Ba câu hỏi mà giảng viên hay đặt ra

1. Ai nên đến hiện trường, và khi nào? Sự có mặt của lãnh đạo cao nhất không làm sạch dầu, nhưng là tín hiệu công ty coi trọng chuyện này. Vắng mặt bị đọc là thờ ơ.
2. Kế hoạch trên giấy khác thực tế bao xa? Kế hoạch ứng phó tồn tại, nhưng không được diễn tập và bảo trì. Đây là bài học dùng được cho mọi ngành.
3. Công ty nên nói gì khi lỗi đan xen nhiều bên? Đổ lỗi cho chính quyền hay đối tác, dù có phần đúng, vẫn khiến công chúng thấy công ty né trách nhiệm.

Mối liên hệ với lý thuyết

Theo khung SCCT của Coombs, vụ này nằm giữa "tai nạn" và "có thể tránh được": không ai muốn tàu mắc cạn, nhưng nhiều lớp phòng ngừa đã bị lơ là. Với loại khủng hoảng này, công chúng chờ đợi lời nhận trách nhiệm rõ ràng và hành động khắc phục quyết liệt ngay từ đầu.

Người dân vùng vịnh: phần thiệt hại kéo dài nhất

Các thị trấn ven vịnh như Cordova sống nhờ nghề cá. Khi cá trích suy sụp và giá cá hồi bị ảnh hưởng, nhiều ngư dân mất sinh kế. Vụ kiện đòi bồi thường trừng phạt kéo dài gần hai mươi năm, từ bản án bồi thẩm đoàn năm 1994 tới phán quyết của Toà án Tối cao năm 2008; theo báo chí Mỹ, một phần nguyên đơn đã qua đời trước khi nhận được tiền. Các nghiên cứu xã hội học về sau ghi nhận những tác động lâu dài lên sức khoẻ tinh thần và sự gắn kết của cộng đồng.

Đây là mặt của khủng hoảng thường bị bỏ qua trong các bài học truyền thông: thiệt hại không kết thúc khi báo chí thôi đưa tin. Với doanh nghiệp, chọn kéo dài tranh tụng có thể hợp lý về pháp lý, nhưng mỗi năm kéo dài cũng là một năm câu chuyện được nhắc lại.

So với các vụ tràn dầu về sau

Năm 2010, vụ nổ giàn khoan Deepwater Horizon ở vịnh Mexico vượt Exxon Valdez về lượng dầu tràn. Nhiều phân tích so sánh hai vụ và thấy những lỗi truyền thông tương tự lặp lại: phát ngôn thiếu nhạy cảm của lãnh đạo, ước tính lượng dầu ban đầu bị đánh giá thấp. Điều này cho thấy bài học từ case kinh điển không tự động được học lại, nếu tổ chức không chủ động đem ra mổ xẻ.

Góc nhìn hôm nay

Vịnh Prince William đến nay đã hồi phục ở nhiều mặt, nhưng không phải tất cả. Hội đồng Uỷ thác Exxon Valdez (Exxon Valdez Oil Spill Trustee Council) được lập từ tiền thoả thuận năm 1991, vẫn công bố các báo cáo theo dõi quần thể động vật và tình trạng bờ biển. Đây là nguồn tham khảo tốt cho ai muốn đọc dữ liệu gốc thay vì các bản tóm tắt.

Với người làm quản trị, case này nhắc ba điều đơn giản: kế hoạch ứng phó phải được diễn tập thật, lãnh đạo phải có mặt sớm, và một tai nạn có nhiều nguyên nhân vẫn cần một người đứng ra nhận trách nhiệm chính.