Andrew Wakefield là bác sĩ người Anh, tác giả chính của bài báo đăng trên tạp chí The Lancet năm 1998 gợi ý mối liên hệ giữa vắc xin sởi – quai bị – rubella (MMR) với bệnh đường ruột và tự kỷ ở 12 trẻ. Tháng 2/2010, The Lancet rút hoàn toàn bài báo; tháng 5/2010, Hội đồng Y khoa Anh (GMC) gạch tên ông khỏi sổ đăng ký hành nghề. Điều quan trọng nhất cần biết: nhiều nghiên cứu quy mô lớn về sau, theo dõi hàng trăm nghìn đến hơn một triệu trẻ, không tìm thấy vắc xin MMR gây tự kỷ.
Bài báo năm 1998 nói gì
Bài báo mô tả 12 trẻ được đưa tới Bệnh viện Royal Free ở London vì các vấn đề đường ruột và phát triển. Các tác giả viết rằng theo lời kể của cha mẹ hoặc bác sĩ, các triệu chứng hành vi ở tám trẻ bắt đầu ngay sau khi tiêm MMR. Họ đề xuất một hội chứng mới kết hợp viêm ruột và rối loạn phát triển.
Cần lưu ý: bài báo tự nó thừa nhận không chứng minh được quan hệ nhân quả. Nhưng tại buổi họp báo khi bài được công bố, Wakefield khuyến nghị nên tiêm ba loại vắc xin riêng lẻ thay vì vắc xin phối hợp cho tới khi có thêm nghiên cứu. Lời khuyên ấy, không dựa trên bằng chứng đủ vững, được báo chí Anh khuếch đại trong nhiều năm.
Một ca loạt 12 trẻ, không có nhóm đối chứng, vốn là dạng bằng chứng yếu nhất trong y học. Nó có thể gợi ý câu hỏi, không thể trả lời câu hỏi.
Hệ quả với sức khoẻ cộng đồng
Trong những năm sau 1998, lòng tin vào MMR ở Anh sụt giảm. Tỷ lệ tiêm MMR ở trẻ hai tuổi tại Anh giảm từ trên 90% xuống còn khoảng 80% vào đầu những năm 2000, có nơi ở London thấp hơn nhiều. Các ổ dịch sởi quay trở lại, và năm 2008 cơ quan y tế Anh thông báo sởi lại lưu hành tại Anh và xứ Wales lần đầu sau hơn một thập kỷ.
Sởi không phải bệnh nhẹ. Bệnh có thể gây viêm phổi, viêm não và tử vong, nhất là ở trẻ nhỏ và người có hệ miễn dịch yếu. Nỗi sợ do bài báo gieo ra lan ra ngoài nước Anh và tới nay vẫn được dùng trong các chiến dịch chống vắc xin ở nhiều nơi.
Cuộc điều tra của Brian Deer
Từ năm 2003, nhà báo Brian Deer của báo Sunday Times bắt đầu điều tra. Bài đầu tiên, tháng 2/2004, công bố một số điều Wakefield không khai với tạp chí:
- Trước khi bài báo được đăng, Wakefield đã nhận tiền từ quỹ trợ giúp pháp lý để làm nghiên cứu phục vụ một nhóm luật sư chuẩn bị kiện các hãng sản xuất vắc xin.
- Một số trẻ trong nghiên cứu được giới thiệu tới bệnh viện thông qua chính nhóm luật sư và các phụ huynh tham gia vụ kiện.
Đây là xung đột lợi ích nghiêm trọng không được khai báo. Ngay sau đó, năm 2004, mười trong số mười hai đồng tác giả ký một tuyên bố rút lại phần diễn giải của bài báo, tức rút lại gợi ý về mối liên hệ giữa MMR và tự kỷ.
Deer tiếp tục điều tra nhiều năm, đối chiếu hồ sơ bệnh án với những gì bài báo mô tả. Năm 2011, tạp chí BMJ đăng loạt bài của ông cho thấy dữ liệu về từng trẻ trong bài 1998 đã bị thay đổi so với hồ sơ: thời điểm khởi phát triệu chứng, chẩn đoán, kết quả sinh thiết không khớp. Bài xã luận đi kèm của tổng biên tập BMJ Fiona Godlee và cộng sự gọi nghiên cứu ấy là một gian lận được dựng công phu.
Phán quyết của Hội đồng Y khoa Anh
Hội đồng Y khoa Anh (GMC), cơ quan cấp phép hành nghề cho bác sĩ, mở phiên điều trần kỷ luật từ năm 2007 với Wakefield và hai đồng nghiệp cấp cao. Đây là một trong những phiên điều trần dài nhất lịch sử GMC. Kết luận tháng 1/2010 và quyết định tháng 5/2010 gồm các điểm chính:
- Wakefield đã hành động không trung thực và vô trách nhiệm, đưa tin sai về nghiên cứu.
- Ông cho trẻ làm các thủ thuật xâm lấn như nội soi đại tràng, chọc dò dịch não tuỷ mà không có chỉ định lâm sàng phù hợp và không có phê duyệt đạo đức cần thiết.
- Ông không khai báo xung đột lợi ích.
- Ông bị gạch tên khỏi sổ đăng ký hành nghề, tức không được hành nghề y ở Anh.
Một trong hai đồng nghiệp, giáo sư John Walker-Smith, cũng bị GMC gạch tên nhưng sau đó kháng cáo thành công ở Toà Thượng thẩm Anh năm 2012, vì toà cho rằng hội đồng đã không xem xét đúng mức các lập luận của ông. Phán quyết ấy chỉ liên quan đến Walker-Smith, không thay đổi kết luận về Wakefield.
Ngày 2/2/2010, sau kết luận của GMC, The Lancet rút hoàn toàn bài báo năm 1998, ghi rõ các khẳng định trong bài đã bị chứng minh là sai.
Bằng chứng khoa học nói gì về vắc xin và tự kỷ
Song song với các cuộc điều tra, giới y học đã làm điều cần làm: kiểm tra câu hỏi bằng những nghiên cứu lớn, có nhóm đối chứng. Một số nghiên cứu tiêu biểu:
| Nghiên cứu | Quy mô | Kết quả |
|---|---|---|
| Madsen và cộng sự, New England Journal of Medicine 2002 | Hơn 500.000 trẻ sinh ở Đan Mạch | Không thấy trẻ được tiêm MMR có nguy cơ tự kỷ cao hơn trẻ không tiêm |
| Taylor và cộng sự, phân tích gộp trên tạp chí Vaccine 2014 | Hơn 1,2 triệu trẻ từ nhiều nghiên cứu | Không có liên hệ giữa vắc xin và tự kỷ |
| Hviid và cộng sự, Annals of Internal Medicine 2019 | Hơn 650.000 trẻ Đan Mạch, theo dõi nhiều năm | Không tăng nguy cơ tự kỷ, kể cả ở nhóm trẻ có anh chị em mắc tự kỷ |
Các cơ quan y tế lớn, như Tổ chức Y tế Thế giới, đều kết luận không có bằng chứng vắc xin MMR gây tự kỷ. Vì sao nhiều cha mẹ thấy dấu hiệu tự kỷ "sau khi tiêm"? Một phần vì lịch tiêm MMR mũi đầu rơi vào khoảng 12–15 tháng tuổi, gần thời điểm các dấu hiệu tự kỷ thường bắt đầu được nhận ra. Hai việc xảy ra gần nhau về thời gian không có nghĩa việc này gây ra việc kia.
Nếu bạn là phụ huynh còn băn khoăn về lịch tiêm chủng của con, cách tốt nhất là hỏi bác sĩ nhi hoặc nhân viên y tế tại điểm tiêm chủng, nơi có thể giải thích dựa trên tình trạng sức khoẻ cụ thể của trẻ.
Dòng thời gian
- 2/1998: The Lancet đăng bài; họp báo khuyến nghị tiêm vắc xin riêng lẻ.
- 2/2004: Brian Deer công bố xung đột lợi ích; mười đồng tác giả rút lại phần diễn giải.
- 7/2007: GMC bắt đầu phiên điều trần.
- 2/2010: The Lancet rút hoàn toàn bài báo.
- 5/2010: Wakefield bị gạch tên khỏi sổ hành nghề y ở Anh.
- 1/2011: BMJ đăng loạt bài của Deer về việc dữ liệu bị thay đổi.
Góc nhìn hôm nay
Vụ Wakefield khác các vụ gian lận khác ở chỗ hậu quả của nó vượt khỏi phòng thí nghiệm: một bài báo bị rút vẫn tiếp tục sống trong niềm tin của nhiều người, và gây hại cho trẻ em không liên quan gì đến nghiên cứu. Vài bài học thường được nêu:
- Ca loạt nhỏ chỉ là câu hỏi. Muốn kết luận về nhân quả cần nghiên cứu lớn có đối chứng.
- Xung đột lợi ích phải được khai. Nhiều tạp chí siết chặt quy định khai báo sau vụ này.
- Báo chí có hai mặt. Báo chí từng khuếch đại nỗi sợ, nhưng cũng chính một nhà báo điều tra lật lại sự thật.
- Đính chính khó hơn tin đồn. Gần 12 năm mới có quyết định rút bài, trong khi nỗi sợ lan ra chỉ trong vài tháng.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc thông báo rút bài của The Lancet, loạt bài của Brian Deer trên BMJ năm 2011 (đọc miễn phí) và cuốn sách của ông, The Doctor Who Fooled the World (2020). Thông tin chính thức về vắc xin và tiêm chủng nên tra từ cơ quan y tế, như trang của Tổ chức Y tế Thế giới hay Bộ Y tế.
Câu hỏi thường gặp
Andrew Wakefield là ai?
Andrew Wakefield là cựu bác sĩ người Anh, tác giả chính của bài báo trên The Lancet năm 1998 gợi ý vắc xin MMR liên quan đến tự kỷ. Bài báo bị rút năm 2010 và ông bị Hội đồng Y khoa Anh gạch tên khỏi sổ hành nghề cùng năm.
Vắc xin MMR có gây tự kỷ không?
Không. Nhiều nghiên cứu lớn, như nghiên cứu hơn 650.000 trẻ Đan Mạch năm 2019 và phân tích gộp hơn 1,2 triệu trẻ năm 2014, không tìm thấy liên hệ giữa vắc xin MMR và tự kỷ. Phụ huynh có băn khoăn về tiêm chủng nên hỏi trực tiếp bác sĩ.
Vì sao bài báo của Wakefield bị rút?
The Lancet rút bài năm 2010 sau khi Hội đồng Y khoa Anh kết luận nghiên cứu có nhiều sai phạm: dữ liệu bị trình bày sai, trẻ bị làm thủ thuật xâm lấn không cần thiết, xung đột lợi ích không được khai báo. Các khẳng định trong bài được xác định là sai.
Ai phát hiện sai phạm của Wakefield?
Nhà báo Brian Deer của báo Sunday Times là người điều tra chính, từ năm 2003. Ông công bố xung đột lợi ích năm 2004 và loạt bài trên BMJ năm 2011 cho thấy dữ liệu của từng trẻ đã bị thay đổi so với hồ sơ bệnh án.
Bài báo của Wakefield gây hậu quả gì?
Tỷ lệ tiêm MMR ở Anh giảm mạnh vào đầu những năm 2000, kéo theo các đợt bùng phát sởi, và năm 2008 sởi được thông báo lưu hành trở lại ở Anh và xứ Wales. Nỗi sợ vắc xin từ bài báo còn lan ra nhiều nước khác.
