Tế bào STAP là loại tế bào mà nhà sinh học Obokata Haruko và cộng sự ở viện RIKEN (Nhật Bản) tuyên bố, trong hai bài trên tạp chí Nature cuối tháng 1/2014, có thể tạo ra chỉ bằng cách ngâm tế bào chuột trưởng thành trong dung dịch axit nhẹ. Chỉ vài tuần sau, không phòng thí nghiệm nào lặp lại được, và các ảnh trong bài bị phát hiện có vấn đề. Tháng 4/2014 RIKEN kết luận Obokata có hành vi sai trái, tháng 7/2014 cả hai bài bị rút, và điều tra cuối năm cho thấy "tế bào STAP" nhiều khả năng chỉ là tế bào gốc phôi lẫn vào mẫu.
Lời tuyên bố: tế bào gốc từ một bồn axit
Tên STAP là viết tắt tiếng Anh của "đạt tính vạn năng nhờ kích thích". Tính vạn năng là khả năng một tế bào phát triển thành hầu hết các loại tế bào khác của cơ thể. Bình thường chỉ tế bào gốc phôi có khả năng này. Năm 2006, Yamanaka Shinya ở Đại học Kyoto chỉ ra có thể lập trình lại tế bào trưởng thành thành tế bào vạn năng bằng cách đưa vào bốn gen; đó là tế bào iPS, công trình đoạt giải Nobel năm 2012.
Bài của nhóm Obokata tuyên bố một con đường đơn giản tới mức khó tin: lấy tế bào bạch cầu của chuột con, ngâm trong dung dịch axit nhẹ khoảng nửa giờ, và một phần tế bào sẽ trở nên vạn năng. Không cần gen ngoại lai, không cần phôi. Nếu đúng, đây là bước tiến lớn cả về khoa học lẫn ứng dụng.
Đứng tên cùng Obokata là những nhà khoa học có tên tuổi: Sasai Yoshiki, phó giám đốc Trung tâm Sinh học Phát triển của RIKEN ở Kobe, chuyên gia hàng đầu về tế bào gốc; Wakayama Teruhiko, chuyên gia nhân bản chuột; và Charles Vacanti ở Bệnh viện Brigham and Women's (Boston), nơi Obokata từng làm việc sau tiến sĩ.
Cơn sốt "nữ khoa học gia mặc tạp dề"
Ở Nhật, Obokata, khi đó khoảng 30 tuổi, lập tức thành hiện tượng truyền thông. Báo chí viết về phòng thí nghiệm sơn màu hồng, về chiếc tạp dề bà ngoại tặng thay áo blouse. Nhiều bình luận về sau cho rằng cách truyền thông tập trung vào hình ảnh một phụ nữ trẻ, thay vì vào dữ liệu, là một phần của vấn đề, và cũng khiến bà chịu sự soi xét nặng nề khác thường khi mọi thứ đổ vỡ.
Các nghi vấn xuất hiện chỉ sau vài tuần
Hai luồng nghi ngờ đến gần như cùng lúc.
Không ai làm lại được
Quy trình STAP đơn giản, nên hàng loạt phòng thí nghiệm trên thế giới thử ngay. Một số nhà khoa học chia sẻ kết quả công khai trên mạng, gồm cả một trang theo dõi nỗ lực lặp lại do nhà sinh học Paul Knoepfler lập. Không ai thu được tế bào vạn năng.
Ảnh có vấn đề
Những người đọc kỹ, gồm các nhà khoa học bình luận trên trang PubPeer và các blogger khoa học Nhật, phát hiện:
- Một ảnh điện di (ảnh các vạch ADN) có dấu hiệu bị ghép từ hai ảnh khác nhau.
- Một số ảnh mô trong bài STAP rất giống ảnh trong luận án tiến sĩ của Obokata tại Đại học Waseda, vốn mô tả một thí nghiệm khác.
- Một đoạn phần phương pháp bị chép gần nguyên văn từ một bài báo của nhóm khác mà không trích dẫn.
Kết luận của RIKEN
RIKEN lập uỷ ban điều tra. Ngày 1/4/2014, uỷ ban kết luận Obokata có hành vi sai trái ở hai điểm: ảnh điện di bị chỉnh sửa (sửa dữ liệu) và ảnh lấy từ luận án dùng cho thí nghiệm khác (bịa dữ liệu). Obokata phản đối, nói đây là sai sót do bất cẩn chứ không có ý gian dối, và trong một cuộc họp báo bà vẫn khẳng định tế bào STAP có thật. Đơn xin xem xét lại của bà bị bác.
Ngày 2/7/2014, Nature rút cả hai bài với sự đồng ý của các tác giả. Thông báo rút bài nêu thêm nhiều sai sót khác được phát hiện sau đó.
Tháng 8/2014, đồng tác giả Sasai Yoshiki qua đời. Cái chết của một nhà khoa học được kính trọng gây chấn động lớn trong giới khoa học Nhật, và khiến nhiều người nhìn lại sức ép khủng khiếp mà một vụ bê bối có thể đặt lên những người liên quan, kể cả người không bị kết luận gian lận. Uỷ ban của RIKEN không kết luận Sasai làm giả dữ liệu, nhưng cho rằng ông có trách nhiệm nặng nề về giám sát.
Thí nghiệm cuối cùng và lời giải
RIKEN cho Obokata cơ hội tự làm lại thí nghiệm dưới sự giám sát, có camera, với người quan sát độc lập, trong nhiều tháng năm 2014. Bà không tạo được tế bào STAP. Một nhóm khác của RIKEN, do Aizawa Shinichi dẫn, cũng thử và thất bại. Tháng 12/2014, RIKEN công bố kết quả và Obokata xin thôi việc.
Cùng tháng, một uỷ ban điều tra thứ hai phân tích gen các mẫu còn lại trong phòng thí nghiệm. Kết luận: các tế bào được gọi là STAP, và các tế bào gốc rút ra từ chúng, nhiều khả năng là tế bào gốc phôi (ES) có sẵn bị lẫn vào. Uỷ ban không xác định được việc lẫn mẫu do ai làm hay do vô tình hay cố ý. Họ cũng xác nhận thêm một số biểu đồ bị bịa.
Năm 2015, Đại học Waseda thu hồi bằng tiến sĩ của Obokata vì luận án có nhiều phần chép từ nguồn khác và ảnh không đúng; trường cho một năm để sửa luận án, và bản sửa không được chấp nhận.
Dòng thời gian
| Thời điểm | Sự kiện |
|---|---|
| Cuối 1/2014 | Nature đăng hai bài STAP; RIKEN họp báo lớn |
| 2/2014 | Nghi vấn về ảnh xuất hiện; các phòng thí nghiệm báo không lặp lại được |
| 1/4/2014 | Uỷ ban RIKEN kết luận Obokata có hành vi sai trái |
| 2/7/2014 | Nature rút hai bài |
| 8/2014 | Đồng tác giả Sasai Yoshiki qua đời |
| 12/2014 | Thí nghiệm giám sát thất bại; Obokata nghỉ việc; uỷ ban thứ hai kết luận mẫu là tế bào ES lẫn vào |
| 2015 | Đại học Waseda thu hồi bằng tiến sĩ |
Bài học được rút ra
Kết quả đơn giản thì bị kiểm tra nhanh
Khác vụ Schön kéo dài ba năm, vụ STAP vỡ ra trong vài tuần. Lý do đơn giản: quy trình rẻ và dễ, ai cũng thử được. Một kết quả càng dễ lặp lại, càng nhanh bị kiểm chứng. Đây là một sức mạnh thật của khoa học.
Bình duyệt sau xuất bản
Phần lớn lỗi được tìm ra không bởi người bình duyệt của tạp chí mà bởi độc giả sau khi bài đã đăng, trên PubPeer, blog, mạng xã hội. Vụ STAP là một trong những ca khiến giới khoa học nghiêm túc coi trọng hình thức "bình duyệt sau xuất bản" này.
Đào tạo và giám sát người trẻ
Điều tra cho thấy sổ ghi chép thí nghiệm của Obokata rất sơ sài, và không ai trong nhóm kiểm tra dữ liệu gốc trước khi gửi bài. Sau vụ việc, RIKEN tái cơ cấu Trung tâm Sinh học Phát triển, và nhiều trường đại học Nhật siết lại việc thẩm định luận án tiến sĩ, kể cả dùng phần mềm kiểm tra đạo văn.
Đừng nhầm người với dữ liệu
Truyền thông đã xây dựng một câu chuyện về con người trước khi dữ liệu được kiểm chứng. Khi đổ vỡ, cũng chính truyền thông chuyển sang soi đời tư. Cả hai chiều đều không giúp tìm ra sự thật khoa học.
Góc nhìn hôm nay
Ý tưởng rằng tế bào có thể thay đổi số phận dưới tác động của môi trường không hề phi lý, và nghiên cứu về lập trình lại tế bào vẫn tiếp tục mạnh mẽ, chủ yếu qua tế bào iPS. Năm 2014, Nhật đã thực hiện ca ghép đầu tiên dùng tế bào từ iPS cho một bệnh nhân bị bệnh võng mạc. Nghĩa là con đường thật vẫn đi tiếp, trong khi STAP chỉ còn là một chương trong giáo trình đạo đức nghiên cứu.
Người đọc muốn tìm hiểu có thể xem hai thông báo rút bài trên trang Nature (đọc miễn phí), báo cáo của RIKEN, và năm 2015 Nature còn đăng hai bài "Arising" báo cáo các nỗ lực lặp lại thất bại cùng phân tích gen chứng minh mẫu là tế bào ES. Obokata viết một cuốn hồi ký năm 2016 trình bày góc nhìn của bà; đọc nó như lời kể của một bên, đối chiếu với kết luận điều tra.
Câu hỏi thường gặp
Tế bào STAP là gì?
STAP là loại tế bào vạn năng mà nhóm Obokata Haruko tuyên bố năm 2014 có thể tạo bằng cách ngâm tế bào chuột trong axit nhẹ. Các bài báo đã bị rút, và điều tra kết luận "tế bào STAP" nhiều khả năng là tế bào gốc phôi có sẵn bị lẫn vào mẫu.
Obokata Haruko bị kết luận sai phạm gì?
Uỷ ban của RIKEN kết luận bà sửa một ảnh điện di và dùng lại ảnh từ luận án tiến sĩ cho một thí nghiệm khác, được xếp là sửa và bịa dữ liệu. Điều tra sau đó xác nhận thêm một số biểu đồ bị bịa.
Bài báo STAP bị rút khi nào?
Tạp chí Nature rút cả hai bài STAP ngày 2/7/2014, khoảng năm tháng sau khi đăng. Đây là một trong những vụ rút bài nhanh nhất đối với một kết quả gây tiếng vang lớn.
Có ai làm lại được thí nghiệm STAP không?
Không. Nhiều phòng thí nghiệm quốc tế, một nhóm riêng của RIKEN, và chính Obokata trong thí nghiệm có giám sát năm 2014 đều không tạo được tế bào STAP.
Tế bào STAP khác tế bào iPS thế nào?
Tế bào iPS do Yamanaka Shinya tạo ra năm 2006 bằng cách đưa gen vào tế bào trưởng thành, đã được nhiều nơi lặp lại và đoạt giải Nobel năm 2012. Tế bào STAP được tuyên bố tạo ra chỉ bằng axit, nhưng không bao giờ được lặp lại và đã bị bác bỏ.
