Diederik Stapel: nhà tâm lý học bịa dữ liệu trong hơn 50 bài báo

Diederik Stapel là giáo sư tâm lý học xã hội người Hà Lan, từng là trưởng khoa ở Đại học Tilburg, bị đình chỉ tháng 9/2011 sau khi ba nhà nghiên cứu trẻ báo cáo nghi ngờ về dữ liệu của ông. Các uỷ ban điều tra của ba trường đại học kết luận năm 2012 rằng ông đã bịa dữ liệu trong hơn 50 bài báo, nhiều bài đăng trên tạp chí hàng đầu. Đây là một trong những vụ gian lận lớn nhất ngành tâm lý học, và báo cáo điều tra còn chỉ thẳng vào văn hoá làm khoa học dễ dãi đã để nó kéo dài.

Một ngôi sao của tâm lý học xã hội

Stapel nghiên cứu những đề tài dễ gây chú ý: định kiến, cách con người so sánh mình với người khác, môi trường xung quanh ảnh hưởng đến suy nghĩ thế nào. Ông có kết quả đẹp, câu chuyện hấp dẫn, được báo chí trích dẫn thường xuyên. Ông từng làm ở Đại học Amsterdam và Đại học Groningen trước khi về Tilburg, nơi ông lập một viện nghiên cứu hành vi kinh tế và được đề bạt làm trưởng khoa.

Một bài nổi tiếng của ông, đăng trên tạp chí Science năm 2011, tuyên bố rằng môi trường bừa bộn, như một ga tàu đầy rác, khiến người ta biểu lộ định kiến nhiều hơn. Kết quả gọn, có ý nghĩa xã hội, đúng loại kết quả báo chí thích. Bài ấy về sau bị rút.

Cách ông bịa dữ liệu

Điều khiến vụ Stapel đặc biệt là sự đơn giản của phương pháp. Theo các báo cáo điều tra, cách làm thường là:

1. Ông cùng nghiên cứu sinh hay đồng nghiệp thiết kế thí nghiệm rất kỹ: bảng câu hỏi, giả thuyết, quy trình.
2. Ông nói sẽ tự lo việc thu thập dữ liệu nhờ quan hệ với các trường phổ thông, nơi học sinh sẽ trả lời bảng hỏi.
3. Một thời gian sau, ông trao lại cho người cộng sự một tệp dữ liệu hoàn chỉnh. Thực ra không có trường nào, không có học sinh nào; ông tự điền số liệu sao cho giả thuyết được xác nhận.
4. Người cộng sự phân tích dữ liệu, thấy kết quả đẹp, và viết bài.

Những người trẻ làm việc với ông vì thế không hề tham gia gian lận, nhưng nhiều người có luận án tiến sĩ dựa trên dữ liệu không tồn tại.

Ba người trẻ lên tiếng

Năm 2011, ba nhà nghiên cứu trẻ trong khoa bắt đầu thấy những điều bất thường: dữ liệu quá hoàn hảo, các con số trùng lặp lạ giữa những tệp được cho là từ các thí nghiệm khác nhau, những hiệu ứng mạnh tới mức hiếm gặp trong tâm lý học. Họ âm thầm theo dõi và đối chiếu dữ liệu trong nhiều tháng, rồi báo cáo lên trưởng bộ môn vào cuối tháng 8/2011.

Đây là một quyết định không hề dễ. Người họ tố giác là trưởng khoa, người có quyền lực lớn với sự nghiệp của họ. Các báo cáo về sau khen ngợi lòng can đảm của ba người này, và vụ việc thường được nhắc như một ví dụ về giá trị của người tố giác trong khoa học.

Khi bị chất vấn, Stapel thừa nhận đã bịa dữ liệu. Ông bị đình chỉ ngày 7/9/2011.

Báo cáo "Flawed science"

Ba uỷ ban, ở Tilburg, Groningen và Amsterdam, rà lại toàn bộ sự nghiệp của Stapel. Uỷ ban Tilburg do nhà ngôn ngữ học tâm lý Willem Levelt đứng đầu, nên báo cáo chung thường được gọi là báo cáo Levelt. Báo cáo cuối cùng công bố tháng 11/2012, mang tên Flawed science (Khoa học khiếm khuyết).

Phần cuối của báo cáo gây tranh cãi lớn. Một số hội tâm lý học phản đối việc báo cáo nói như thể cả ngành có vấn đề. Nhưng trong những năm sau, chính ngành tâm lý học tự tiến hành nhiều dự án lặp lại quy mô lớn, và thừa nhận nhiều kết quả kinh điển không vững như từng nghĩ.

Hệ quả

• Stapel bị Đại học Tilburg sa thải.
• Ông tự nguyện trả lại bằng tiến sĩ cho Đại học Amsterdam năm 2011, nói rằng hành vi của mình không xứng với học vị.
• Hàng chục bài bị rút; trên cơ sở dữ liệu Retraction Watch, ông nằm trong nhóm những tác giả có nhiều bài bị rút nhất thế giới.
• Năm 2013, ông đạt thoả thuận với cơ quan công tố Hà Lan liên quan đến việc dùng tiền tài trợ công: chấp nhận làm 120 giờ lao động công ích và từ bỏ một số khoản trợ cấp, để tránh bị đưa ra xét xử.
• Năm 2012, ông xuất bản hồi ký tiếng Hà Lan Ontsporing (Trật bánh), kể về con đường đi tới gian lận.

Vì sao không ai phát hiện sớm hơn

Dữ liệu chỉ một người nắm

Mấu chốt là không ai trừ Stapel nhìn thấy quá trình thu thập. Nghiên cứu sinh chỉ thấy tệp dữ liệu cuối. Không có quy định bắt buộc lưu trữ dữ liệu thô, bảng hỏi gốc, danh sách trường tham gia.

Kết quả quá đẹp không bị nghi

Dữ liệu tâm lý học thật thường lộn xộn, hiệu ứng nhỏ, nhiều ngoại lệ. Dữ liệu của Stapel thì ngược lại. Một số đồng nghiệp từng thấy lạ, nhưng trong văn hoá ấy, kết quả đẹp được khen chứ không bị hỏi.

Quyền lực và uy tín

Một trưởng khoa với danh sách bài dài trên tạp chí lớn khó bị chất vấn bởi cấp dưới. Vụ việc chỉ vỡ ra khi có những người trẻ chấp nhận rủi ro.

Vụ Stapel đã thay đổi gì

Vụ việc là một trong những cú hích khiến ngành tâm lý học, và rộng hơn là khoa học xã hội, thay đổi nhiều thói quen:

• Chia sẻ dữ liệu: nhiều tạp chí khuyến khích hoặc yêu cầu đưa dữ liệu thô lên kho lưu trữ công khai.
• Đăng ký trước: nhà nghiên cứu ghi lại giả thuyết và kế hoạch phân tích trước khi thu dữ liệu, trên các nền tảng như Open Science Framework.
• Bài báo đăng ký trước (registered reports): tạp chí chấp nhận bài dựa trên thiết kế nghiên cứu, trước khi biết kết quả, nên kết quả âm tính cũng được đăng.
• Quy định lưu trữ: các trường đại học Hà Lan siết lại quy định về lưu dữ liệu nghiên cứu và giám sát nghiên cứu sinh.

Góc nhìn hôm nay

Bài học dễ thấy nhất từ vụ Stapel là về lòng can đảm của người trẻ và tầm quan trọng của kênh tố giác an toàn. Bài học sâu hơn nằm ở câu chữ của báo cáo Levelt: gian lận nghiêm trọng thường mọc lên trên nền những thói quen dễ dãi mà nhiều người coi là bình thường.

Với sinh viên ngành xã hội, mấy việc làm được ngay: giữ dữ liệu gốc và nhật ký thu thập; nếu làm việc trên dữ liệu người khác thu, hỏi rõ dữ liệu đến từ đâu; tìm hiểu đăng ký trước cho luận văn của mình. Người muốn đọc thêm có thể tìm báo cáo Flawed science (có bản tiếng Anh công khai) và bài phóng sự dài của Yudhijit Bhattacharjee trên The New York Times Magazine năm 2013, có phỏng vấn chính Stapel.