Hwang Woo-suk là nhà khoa học Hàn Quốc ở Đại học Quốc gia Seoul, người công bố trên tạp chí Science năm 2004 và 2005 rằng nhóm ông đã tạo được tế bào gốc phôi người từ phôi nhân bản. Cuối năm 2005, điều tra của chính trường ông kết luận dữ liệu trong hai bài là bịa; Science rút cả hai bài vào tháng 1/2006. Vụ việc còn phơi ra cách nhóm lấy trứng hiến tặng trái đạo đức, và trở thành ca kinh điển về gian lận khoa học thời hiện đại.
Lời hứa lớn: tế bào gốc mang gen của chính bệnh nhân
Để hiểu vì sao vụ này chấn động, cần biết thứ Hwang tuyên bố. Kỹ thuật chuyển nhân tế bào soma (SCNT) là cách đã tạo ra cừu Dolly năm 1996: lấy nhân từ một tế bào cơ thể, đưa vào trứng đã bỏ nhân, kích thích cho trứng phát triển thành phôi. Nếu làm được ở người, từ phôi đó có thể lấy tế bào gốc phôi mang đúng bộ gen của người cho tế bào. Giới nghiên cứu hy vọng một ngày dùng các tế bào này để chữa bệnh mà không lo cơ thể đào thải.
Đến đầu những năm 2000, chưa ai làm được bước này với tế bào người. Bài Science tháng 2/2004 của nhóm Hwang tuyên bố đã tạo được một dòng tế bào gốc phôi từ phôi người nhân bản. Bài tháng 6/2005 đi xa hơn: 11 dòng tế bào gốc mang gen riêng của từng bệnh nhân, với hiệu suất cao hơn nhiều lần so với bài trước. Nếu đúng, đó là bước nhảy mà nhiều phòng thí nghiệm lớn trên thế giới chưa dám mơ.
Người hùng dân tộc
Ở Hàn Quốc, Hwang được đối xử như anh hùng. Ông được Nhà nước trao danh hiệu nhà khoa học hàng đầu, nhận tài trợ lớn, và thành tựu tế bào gốc còn được đưa lên một mẫu tem bưu chính năm 2005. Tháng 8/2005, nhóm ông còn công bố trên Nature chú chó nhân bản đầu tiên, Snuppy, một chú chó săn Afghan. Đáng chú ý: về sau Snuppy được xác nhận là chó nhân bản thật. Không phải mọi thứ nhóm Hwang làm đều giả, và đó là một phần lý do vụ việc khó gỡ.
Chính vị thế ấy khiến những người hoài nghi gặp áp lực rất lớn. Khi các câu hỏi bắt đầu xuất hiện, phản ứng đầu tiên của nhiều người không phải là đòi kiểm tra mà là bảo vệ người hùng.
Vết nứt đầu tiên: trứng lấy từ đâu
Thí nghiệm SCNT ở người cần rất nhiều trứng, mà trứng chỉ lấy được qua quy trình kích thích buồng trứng có rủi ro cho người hiến. Từ năm 2004, tạp chí Nature đã đặt câu hỏi liệu có nữ nghiên cứu viên trong nhóm hiến trứng hay không, điều bị coi là trái đạo đức vì quan hệ cấp trên cấp dưới có thể tạo sức ép.
Tháng 11/2005, nhà khoa học Gerald Schatten ở Đại học Pittsburgh, cộng sự quan trọng và đồng tác giả bài 2005, tuyên bố cắt đứt hợp tác vì lo ngại về nguồn trứng. Cùng tháng, chương trình điều tra PD Su-cheop của đài MBC phát phóng sự cho thấy có trứng được mua bằng tiền và có nghiên cứu viên trong nhóm hiến trứng. Hwang thừa nhận chuyện trứng, xin lỗi và rút khỏi các chức vụ công, nhưng vẫn khẳng định kết quả khoa học là thật.
Phản ứng của công chúng lúc đầu dồn vào đài MBC. Nhiều nhà tài trợ quảng cáo rút khỏi chương trình. Đây là chi tiết hay được dạy trong các khoá đạo đức báo chí: phóng viên làm đúng nhưng suýt bị nhấn chìm vì đụng tới niềm tự hào chung.
Từ đạo đức sang dữ liệu
Câu chuyện trứng hiến chỉ là chuyện đạo đức. Vụ việc chuyển sang gian lận khi người ta nhìn kỹ vào chính dữ liệu. Các nhà khoa học trẻ trong cộng đồng sinh học Hàn Quốc, trao đổi trên một diễn đàn trực tuyến của giới nghiên cứu, chỉ ra rằng một số ảnh tế bào trong bài 2005 bị trùng lặp: cùng một ảnh được dùng để minh hoạ những dòng tế bào khác nhau. Có người cũng chỉ ra các kết quả xét nghiệm ADN giống nhau tới mức khó tin.
Tháng 12/2005, đồng tác giả Roh Sung-il, người cung cấp trứng từ bệnh viện của ông, nói công khai rằng Hwang đã thừa nhận với ông nhiều dòng tế bào không tồn tại. Đại học Quốc gia Seoul lập hội đồng điều tra.
Kết luận điều tra
Hội đồng của Đại học Quốc gia Seoul công bố báo cáo sơ bộ cuối tháng 12/2005 và báo cáo cuối cùng tháng 1/2006. Các điểm chính:
- Không có dòng tế bào gốc phôi nhân bản nào trong bài 2005; dữ liệu được làm giả từ các tế bào khác.
- Dòng tế bào trong bài 2004 cũng không phải từ phôi nhân bản như tuyên bố; dữ liệu liên quan bị bịa.
- Số trứng nhóm dùng lớn hơn nhiều so với con số công bố, khoảng hơn hai nghìn trứng từ hơn một trăm phụ nữ.
- Snuppy là chó nhân bản thật.
Science rút cả hai bài ngày 12/1/2006. Đại học Quốc gia Seoul sa thải Hwang vào tháng 3/2006. Gerald Schatten bị trường Pittsburgh kết luận là không tham gia làm giả nhưng có thiếu sót trách nhiệm của một đồng tác giả cấp cao.
Một chi tiết khoa học bất ngờ
Năm 2007, một nhóm nghiên cứu Mỹ phân tích lại dòng tế bào NT-1 trong bài 2004 và thấy nó nhiều khả năng sinh ra từ trinh sản, tức trứng tự phát triển mà không cần tinh trùng hay nhân tế bào khác. Nếu đúng vậy, nhóm Hwang có thể đã vô tình tạo ra dòng tế bào gốc người đầu tiên từ trinh sản mà không nhận ra, vì quá bận chứng minh điều mình muốn thấy.
Hệ quả pháp lý
Năm 2006, công tố viên Hàn Quốc truy tố Hwang. Điều cần nói rõ: ông bị đưa ra toà không phải vì bịa dữ liệu khoa học, vốn không phải tội hình sự ở Hàn Quốc, mà vì biển thủ tiền nghiên cứu và vi phạm luật đạo đức sinh học trong việc mua trứng. Năm 2009, toà sơ thẩm Seoul tuyên ông có tội ở các cáo buộc này và cho hưởng án treo; tội lừa đảo liên quan đến việc nhận tài trợ bằng dữ liệu giả không được toà chấp nhận. Bản án được giữ ở các cấp sau.
Sau đó Hwang tiếp tục làm việc trong lĩnh vực nhân bản động vật, gồm nhân bản chó theo đơn đặt hàng, ngoài hệ thống đại học.
Dòng thời gian tóm tắt
| Thời điểm | Sự kiện |
|---|---|
| 2/2004 | Science đăng bài về dòng tế bào gốc phôi người nhân bản đầu tiên |
| 5–6/2005 | Science đăng bài 11 dòng tế bào gốc mang gen bệnh nhân |
| 8/2005 | Công bố chó nhân bản Snuppy trên Nature |
| 11/2005 | Schatten cắt hợp tác; MBC phát phóng sự về nguồn trứng |
| 12/2005 | Ảnh trùng lặp bị chỉ ra; trường lập hội đồng điều tra, báo cáo sơ bộ kết luận bài 2005 làm giả |
| 1/2006 | Báo cáo cuối cùng; Science rút hai bài |
| 3/2006 | Hwang bị sa thải khỏi Đại học Quốc gia Seoul |
| 2009 | Toà sơ thẩm tuyên có tội biển thủ và vi phạm luật đạo đức sinh học, án treo |
Bài học được mổ xẻ
Đồng tác giả phải chịu trách nhiệm gì
Bài 2005 có hơn hai chục tác giả. Hầu hết không biết dữ liệu bị làm giả. Vụ Hwang khiến nhiều tạp chí yêu cầu ghi rõ đóng góp của từng tác giả, để không ai có tên trên một bài mà không biết bài đó chứa gì.
Tạp chí lớn không phải lá chắn
Science sau đó mời một nhóm chuyên gia độc lập xem lại quy trình biên tập. Một khuyến nghị là kiểm tra kỹ hơn những bài có kết quả đột phá, gây chú ý lớn, vì đó chính là nơi gian lận gây hại nhiều nhất.
Đạo đức với người tham gia nghiên cứu
Phụ nữ hiến trứng phải chịu rủi ro sức khoẻ thật cho một nghiên cứu mà phần lớn kết quả là giả. Vụ việc khiến nhiều nước siết lại quy định về hiến trứng cho nghiên cứu, về đồng thuận và về việc trả tiền.
Niềm tự hào chung có thể che mắt
Khi một nhà khoa học trở thành biểu tượng quốc gia, việc chất vấn ông bị coi như phản bội. Các nhà khoa học trẻ dùng diễn đàn trực tuyến, nhà báo của MBC, là những người chịu chất vấn trong bầu không khí đó.
Góc nhìn hôm nay
Lĩnh vực mà Hwang tuyên bố đã chinh phục rốt cuộc được giải theo hai cách. Năm 2006–2007, nhóm của Yamanaka Shinya ở Nhật tạo ra tế bào gốc vạn năng cảm ứng (iPS) bằng cách lập trình lại tế bào da, không cần trứng hay phôi; Yamanaka nhận giải Nobel năm 2012. Năm 2013, một nhóm ở Đại học Khoa học và Sức khoẻ Oregon công bố tạo được tế bào gốc phôi người bằng SCNT thật sự. Khoa học đã đi tới đích, nhưng không phải qua con đường của dữ liệu giả.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc thông báo rút bài trên trang Science, báo cáo của hội đồng Đại học Quốc gia Seoul được nhiều báo quốc tế tóm tắt, và các nghiên cứu tình huống về đạo đức sinh học dùng vụ này làm tư liệu. Phim Hàn Whistle Blower (2014) lấy cảm hứng từ vụ việc, nhưng là phim hư cấu, đừng đọc như sử liệu.
Câu hỏi thường gặp
Hwang Woo-suk là ai?
Hwang Woo-suk là nhà khoa học Hàn Quốc, nguyên giáo sư Đại học Quốc gia Seoul, nổi tiếng vì tuyên bố tạo được tế bào gốc phôi người từ phôi nhân bản. Hai bài báo của ông trên Science bị kết luận là có dữ liệu bịa và bị rút năm 2006.
Hwang Woo-suk gian lận những gì?
Điều tra của Đại học Quốc gia Seoul kết luận các dòng tế bào gốc nhân bản trong bài 2004 và 2005 không tồn tại như tuyên bố, dữ liệu bị làm giả. Ngoài ra nhóm còn lấy trứng hiến tặng theo cách trái đạo đức, gồm trứng mua bằng tiền và trứng của nghiên cứu viên cấp dưới.
Chó Snuppy có phải nhân bản thật không?
Có. Hội đồng điều tra xác nhận Snuppy, chú chó săn Afghan công bố năm 2005, là chó nhân bản thật. Gian lận nằm ở phần tế bào gốc phôi người, không phải ở Snuppy.
Hwang Woo-suk có bị đi tù không?
Ông bị toà Seoul tuyên có tội năm 2009 vì biển thủ tiền nghiên cứu và vi phạm luật đạo đức sinh học khi mua trứng, nhưng được hưởng án treo. Việc bịa dữ liệu khoa học tự nó không bị xử như tội hình sự.
Ai phát hiện ra gian lận của Hwang Woo-suk?
Nhiều bên góp phần: nhà báo chương trình PD Su-cheop của đài MBC, các nhà khoa học trẻ chỉ ra ảnh trùng lặp trên diễn đàn trực tuyến, và đồng tác giả Roh Sung-il công khai lên tiếng. Hội đồng của Đại học Quốc gia Seoul là bên đưa ra kết luận chính thức.
