"Thám tử ảnh khoa học" là cách gọi những người chuyên soi ảnh trong bài báo khoa học, như ảnh vạch protein (western blot), ảnh tế bào dưới kính hiển vi, ảnh mô, để tìm dấu hiệu bị nhân đôi, xoay lật, cắt ghép. Người nổi tiếng nhất là nhà vi sinh học Hà Lan Elisabeth Bik, người cùng cộng sự rà hơn 20.000 bài báo và công bố năm 2016 rằng khoảng 3,8% có ảnh trùng lặp đáng ngờ. Công việc của họ đã dẫn tới hàng nghìn đính chính và bài bị rút, kể cả trong những vụ chấn động giới y sinh.
Vì sao ảnh lại quan trọng đến vậy
Trong sinh học và y học, rất nhiều kết quả được trình bày bằng ảnh. Một vạch đậm trên ảnh western blot cho biết protein có mặt nhiều; vạch nhạt cho biết ít. Một ảnh mô cho thấy khối u co lại sau điều trị. Người đọc tin vào kết quả phần lớn nhờ tin vào bức ảnh.
Vấn đề là ảnh có thể bị sai lệch theo nhiều cách, từ vô tình tới cố ý. Một nghiên cứu sinh có thể chọn nhầm ảnh khi dựng hình. Nhưng một người cũng có thể dùng lại một ảnh cho hai thí nghiệm khác nhau, hoặc xoá một vạch không muốn thấy. Từ những năm 2000, khi phần mềm chỉnh ảnh phổ biến, nguy cơ này tăng lên rõ rệt.
Ba loại trùng lặp ảnh
Trong nghiên cứu năm 2016 trên tạp chí mBio, Elisabeth Bik, Arturo Casadevall và Ferric Fang phân loại các vấn đề ảnh thành ba nhóm. Cách phân loại này hiện được dùng rộng rãi.
| Loại | Mô tả | Mức độ đáng ngờ |
|---|---|---|
| Loại 1: trùng lặp đơn giản | Cùng một ảnh xuất hiện hai lần trong bài, được ghi là hai điều kiện thí nghiệm khác nhau | Có thể do nhầm lẫn khi dựng hình |
| Loại 2: trùng lặp có dịch chuyển | Cùng một ảnh nhưng bị xoay, lật, dịch vị trí, phóng to hay thu nhỏ trước khi dùng lại | Khó giải thích bằng nhầm lẫn hơn |
| Loại 3: trùng lặp có chỉnh sửa | Bên trong một ảnh có những vùng được sao chép, ví dụ cùng một tế bào hay một vạch xuất hiện nhiều chỗ | Thường cho thấy có sự can thiệp có chủ ý |
Nghiên cứu năm 2016 rà 20.621 bài trong 40 tạp chí y sinh, xuất bản từ 1995 đến 2014. Khoảng 3,8% có ảnh trùng lặp đáng ngờ, và theo các tác giả, ít nhất một nửa số đó có dấu hiệu bị chỉnh sửa có chủ ý. Tỷ lệ tăng rõ sau năm 2003.
Một điểm cần nhấn mạnh: ảnh trùng lặp là dấu hiệu cần giải thích, không tự nó là bằng chứng gian lận. Kết luận gian lận chỉ đến sau khi tác giả giải trình, tạp chí và cơ quan của tác giả điều tra.
Thám tử ảnh làm việc thế nào
Bằng mắt
Elisabeth Bik nổi tiếng vì nhận ra các vùng lặp lại chỉ bằng mắt, nhờ khả năng nhìn mẫu hình rất tốt. Bà rời công việc ở một công ty khởi nghiệp năm 2019 để làm toàn thời gian việc rà soát tính toàn vẹn khoa học, sống chủ yếu bằng tài trợ của công chúng và phí tư vấn.
Bằng phần mềm
Ngày nay có các công cụ tự động so ảnh trong một bài hoặc với kho ảnh của các bài đã công bố, phát hiện vùng bị sao chép, xoay, co giãn. Nhiều nhà xuất bản lớn đã đưa những công cụ này vào quy trình kiểm tra bản thảo trước khi đăng.
Đăng lên đâu
Phát hiện thường được đăng trên PubPeer, trang web ra đời năm 2012 cho phép bình luận công khai về bài báo đã xuất bản, kể cả ẩn danh. Tác giả nhận thông báo và có thể trả lời. Nhiều vụ lớn bắt đầu từ một bình luận ở đây. Song song, các thám tử ảnh gửi thư trực tiếp cho tạp chí và cơ quan nơi tác giả làm việc.
Những vụ việc tiêu biểu
Bài báo Alzheimer năm 2006
Năm 2006, Nature đăng một bài có ảnh hưởng lớn của nhóm nghiên cứu ở Đại học Minnesota, do Sylvain Lesné là tác giả chính, về một dạng protein amyloid beta liên quan tới suy giảm trí nhớ ở chuột. Năm 2022, nhà thần kinh học Matthew Schrag phát hiện nhiều ảnh trong bài có dấu hiệu bị chỉnh sửa, và tạp chí Science đăng phóng sự điều tra của nhà báo Charles Piller. Tháng 6/2024, Nature rút bài theo đề nghị của phần lớn các tác giả; Lesné không đồng ý rút. Vụ việc gây tranh luận lớn về mức độ ảnh hưởng của bài với hướng nghiên cứu Alzheimer, và nhiều nhà khoa học nhấn mạnh rằng giả thuyết amyloid nói chung dựa trên rất nhiều bằng chứng khác.
Hiệu trưởng Đại học Stanford
Cuối năm 2022, tờ báo sinh viên The Stanford Daily đưa tin về các nghi vấn ảnh trong những bài của nhà thần kinh học Marc Tessier-Lavigne, khi đó là hiệu trưởng Đại học Stanford, nhiều nghi vấn đã được nêu trên PubPeer từ trước. Hội đồng điều tra do trường lập công bố báo cáo tháng 7/2023: không kết luận ông trực tiếp chỉnh sửa dữ liệu, nhưng xác định có chỉnh sửa ảnh trong các bài từ phòng thí nghiệm của ông và chỉ trích việc không sửa sai kịp thời. Ông tuyên bố từ chức hiệu trưởng và cho biết sẽ rút hoặc đính chính một số bài.
"Xưởng bài báo"
Các thám tử ảnh cũng giúp phát hiện các "xưởng bài báo" (paper mill), những tổ chức bán bài báo bịa sẵn và chỗ đứng tên tác giả. Dấu hiệu là nhiều bài của các nhóm không liên quan nhau lại dùng chung những ảnh western blot có cùng nền, cùng vết. Sau các phát hiện này, nhiều nhà xuất bản đã rút hàng loạt bài.
Cái giá của nghề thám tử ảnh
Công việc này không dễ chịu. Những người rà soát từng bị đe doạ kiện, bị tấn công cá nhân trên mạng. Năm 2021, Elisabeth Bik bị khiếu nại pháp lý ở Pháp sau khi đặt câu hỏi về một nghiên cứu; rất nhiều nhà khoa học trên thế giới đã ký thư ngỏ ủng hộ bà. Năm đó bà cũng nhận giải John Maddox về bảo vệ khoa học.
Một vấn đề khác là phản hồi chậm. Các thám tử ảnh thường phàn nàn rằng tạp chí mất nhiều năm, hoặc không bao giờ, xử lý những báo cáo rõ ràng. Nhiều bài đã được báo cáo từ lâu mà vẫn chưa có đính chính hay thông báo nào.
Nhà nghiên cứu nên làm gì để ảnh của mình sạch
Phần này dành cho người làm nghiên cứu, nhất là sinh viên mới vào phòng thí nghiệm. Đa số chỉ dẫn của các tạp chí lớn có chung mấy điểm:
- Lưu giữ ảnh gốc chưa xử lý, có tên tệp và ngày chụp rõ ràng, liên kết với sổ thí nghiệm.
- Chỉnh độ sáng và tương phản chỉ được làm đều trên toàn ảnh, không chỉnh riêng một vùng.
- Nếu ghép các làn từ những ảnh khác nhau, phải để đường ranh giới rõ và ghi chú trong chú thích.
- Nhiều tạp chí yêu cầu nộp ảnh gốc của mọi western blot kèm bản thảo.
- Trước khi gửi bài, nhờ một người khác trong nhóm kiểm tra từng hình với tệp gốc.
Làm đúng những điều này không chỉ tránh sai phạm mà còn giúp chính mình trả lời nhanh nếu có ai đặt câu hỏi, vì phần lớn nghi vấn ảnh được giải quyết bằng cách đưa ra tệp gốc.
Góc nhìn hôm nay
Thám tử ảnh là ví dụ rõ nhất về "bình duyệt sau xuất bản": việc kiểm tra một bài báo không dừng lại khi bài được đăng. Với người đọc bình thường, điều đáng mang về là: thấy một bài báo bị nêu nghi vấn trên mạng chưa có nghĩa tác giả gian lận; hãy chờ giải trình của tác giả và kết luận của tạp chí hoặc cơ quan điều tra.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc bài nghiên cứu năm 2016 của Bik và cộng sự trên mBio (truy cập mở), blog Science Integrity Digest của Elisabeth Bik, và các thảo luận trên PubPeer. Chỉ dẫn về xử lý ảnh trong phần hướng dẫn tác giả của các tạp chí lớn cũng là tài liệu ngắn, rõ, rất nên đọc.
Câu hỏi thường gặp
Elisabeth Bik là ai?
Elisabeth Bik là nhà vi sinh học người Hà Lan, nổi tiếng với việc rà soát ảnh trong các bài báo khoa học để tìm dấu hiệu nhân đôi hay chỉnh sửa. Công việc của bà đã dẫn tới hàng nghìn đính chính và bài bị rút.
Bao nhiêu bài báo có ảnh bị trùng lặp?
Nghiên cứu năm 2016 của Bik, Casadevall và Fang rà 20.621 bài y sinh và thấy khoảng 3,8% có ảnh trùng lặp đáng ngờ. Tỷ lệ này khác nhau giữa các tạp chí và tăng rõ sau năm 2003.
Ảnh trùng lặp có phải là gian lận không?
Chưa chắc. Ảnh trùng lặp đơn giản có thể do nhầm lẫn khi dựng hình; chỉ khi có điều tra và tác giả không giải trình được thì mới có kết luận gian lận. Tuy vậy các vùng bị sao chép bên trong một ảnh thường là dấu hiệu can thiệp có chủ ý.
PubPeer là gì?
PubPeer là trang web ra đời năm 2012 cho phép bình luận công khai, kể cả ẩn danh, về các bài báo khoa học đã xuất bản. Nhiều nghi vấn về ảnh và dữ liệu được nêu lần đầu ở đây trước khi tạp chí điều tra.
Bài báo Alzheimer của Lesné bị rút khi nào?
Tạp chí Nature rút bài năm 2006 của nhóm Sylvain Lesné vào tháng 6/2024, sau khi các ảnh trong bài bị phát hiện có dấu hiệu chỉnh sửa. Phần lớn đồng tác giả đồng ý rút bài, riêng Lesné không đồng ý.
