Bài báo bị rút (retracted) là bài khoa học đã xuất bản nhưng sau đó được tạp chí chính thức thông báo là không còn đáng tin, do sai sót nghiêm trọng, gian lận, đạo văn hay vi phạm đạo đức. Bài không bị xoá mà vẫn còn trên mạng, kèm nhãn "RETRACTED" và một thông báo nêu lý do. Cách tra nhanh nhất là dùng cơ sở dữ liệu Retraction Watch (nay do Crossref quản lý, tra miễn phí), xem nhãn trên PubMed hoặc trang của tạp chí, và bật tính năng cảnh báo bài bị rút trong phần mềm quản lý tài liệu.
Rút bài, đính chính và bày tỏ lo ngại khác nhau thế nào
Khi một bài đã đăng có vấn đề, tạp chí có ba công cụ chính. Theo hướng dẫn của Uỷ ban Đạo đức Xuất bản (COPE), mức độ khác nhau như sau:
| Hình thức | Khi nào dùng | Ý nghĩa với người đọc |
|---|---|---|
| Đính chính (correction, erratum, corrigendum) | Có lỗi ở một phần nhỏ, nhưng kết luận chính vẫn đứng vững | Bài vẫn dùng được, nhưng phải đọc kèm thông báo đính chính |
| Bày tỏ lo ngại (expression of concern) | Có nghi vấn nghiêm trọng nhưng chưa có kết luận, thường khi đang điều tra | Thận trọng; chờ kết quả cuối cùng |
| Rút bài (retraction) | Kết luận không còn đáng tin: sai sót lớn, gian lận, đạo văn, đăng trùng, vi phạm đạo đức | Không nên dùng làm căn cứ, chỉ trích dẫn khi bàn về chính việc rút bài |
Ngoài ra còn hình thức gỡ bài (removal) cực hiếm, khi nội dung có thể gây hại hoặc vi phạm pháp luật, chẳng hạn lộ thông tin cá nhân của người tham gia nghiên cứu. Khi đó chỉ còn lại thông báo.
Không phải bài bị rút nào cũng là gian lận
Đây là điểm người đọc hay hiểu sai. Lý do rút bài rất đa dạng:
- Sai sót trung thực: một lỗi lập trình, mẫu bị nhiễm, phép tính sai mà chính tác giả phát hiện. Nhiều nhà khoa học tự xin rút bài khi phát hiện lỗi; giới khoa học coi đó là hành vi đáng trọng.
- Không lặp lại được: chính nhóm tác giả làm lại không ra kết quả.
- Gian lận: bịa, sửa dữ liệu, như các vụ Hwang Woo-suk, Jan Hendrik Schön, Obokata Haruko, Diederik Stapel.
- Đạo văn và đăng trùng: chép của người khác hoặc đăng lại kết quả cũ của mình.
- Vi phạm đạo đức: không có phê duyệt của hội đồng đạo đức, không có đồng thuận của người tham gia.
- Vấn đề tác giả và bình duyệt: tranh chấp tác giả, bình duyệt giả mạo (tác giả tự đề xuất người bình duyệt với địa chỉ thư do chính mình lập).
Như đã nhắc ở bài đầu danh mục, một nghiên cứu năm 2012 trên PNAS đọc lý do của hơn 2.000 bài y sinh bị rút và thấy khoảng hai phần ba là do các hành vi sai trái. Nhưng điều đó không cho phép suy ngược: thấy một bài bị rút thì phải đọc thông báo mới biết lý do, không mặc định tác giả gian lận.
Cách tra một bài có bị rút không
1. Retraction Watch Database
Retraction Watch là trang tin do hai nhà báo Ivan Oransky và Adam Marcus lập năm 2010, chuyên theo dõi các vụ rút bài. Cơ sở dữ liệu của họ, ra mắt năm 2018, là danh mục đầy đủ nhất về bài bị rút, với hàng chục nghìn mục, có ghi lý do. Năm 2023, Crossref, tổ chức quản lý mã DOI cho phần lớn bài báo khoa học, mua lại cơ sở dữ liệu này và mở cho mọi người tra miễn phí. Có thể tìm theo tên tác giả, tạp chí, tiêu đề, DOI, quốc gia.
2. Trang của tạp chí và nhãn Crossmark
Mở bài trên trang tạp chí. Bài bị rút thường có chữ "RETRACTED" hay "Retraction Note" ngay trên đầu, hoặc dấu nước trên bản PDF. Nhiều tạp chí gắn nút Crossmark: bấm vào sẽ thấy bài có đính chính, rút, hay cập nhật nào không. Lưu ý: bản PDF bạn tải về từ trước, hoặc bản lưu trên các trang chia sẻ, sẽ không tự cập nhật nhãn.
3. PubMed
Với bài y sinh, PubMed hiển thị nhãn "Retracted Publication" và đường dẫn tới thông báo rút. Có thể lọc riêng loại bài này khi tìm kiếm.
4. Phần mềm quản lý tài liệu
Các phần mềm quản lý trích dẫn phổ biến như Zotero đã tích hợp dữ liệu Retraction Watch: khi bạn có bài bị rút trong thư viện, phần mềm hiện cảnh báo, kể cả với bài đã lưu từ nhiều năm trước. Đây là cách đơn giản nhất cho sinh viên viết luận văn.
5. PubPeer
Với bài chưa bị rút nhưng có nghi vấn, PubPeer là nơi xem các bình luận công khai. Nhớ rằng bình luận ở đây là ý kiến, chưa phải kết luận.
Đọc một thông báo rút bài
Một thông báo rút bài tốt trả lời được mấy câu hỏi. Khi đọc, hãy tìm:
- Ai đề nghị rút: tác giả, tạp chí, hay cơ quan nơi tác giả làm việc? Có tác giả nào không đồng ý không?
- Lý do cụ thể: lỗi nào, ở phần nào của bài, ảnh nào, bảng nào.
- Có kết luận điều tra không: nếu rút sau khi một trường hay cơ quan điều tra, thông báo thường dẫn tới kết luận đó.
- Phạm vi ảnh hưởng: chỉ một thí nghiệm hay toàn bộ kết luận.
Không phải thông báo nào cũng rõ. Nhiều thông báo chỉ viết ngắn "bài được rút theo yêu cầu của tác giả" mà không nói vì sao. Retraction Watch thường cố liên hệ để bổ sung lý do, nên tra thêm ở đó.
Bài bị rút vẫn tiếp tục được trích dẫn
Một hiện tượng đáng lo là bài bị rút vẫn được trích dẫn như bài bình thường nhiều năm sau, đôi khi còn nhiều hơn trước khi bị rút. Người trong ngành gọi đùa là "trích dẫn xác sống". Lý do thường gặp:
- Người viết chép danh mục tài liệu tham khảo từ bài khác mà không mở lại bài gốc.
- Dùng bản PDF tải về từ trước, không có nhãn rút.
- Thông báo rút bài khó thấy trên một số trang.
Bài báo năm 1998 của Andrew Wakefield, bị The Lancet rút năm 2010, là ví dụ điển hình về một bài bị rút vẫn tiếp tục được dẫn trong các tài liệu không chính thống. Trong khoa học chính thống, các nghiên cứu về trích dẫn cũng cho thấy phần lớn trích dẫn tới bài đã rút không hề nhắc rằng bài đã bị rút.
Một vài con số và kỷ lục
- Bài bị rút chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trong tổng số bài khoa học đăng mỗi năm, dưới một phần trăm, dù tỷ lệ này tăng dần theo thời gian, một phần vì giới khoa học kiểm tra kỹ hơn.
- Bảng xếp hạng của Retraction Watch về tác giả có nhiều bài bị rút nhất do bác sĩ gây mê người Nhật Fujii Yoshitaka đứng đầu, với khoảng 180 bài, sau khi điều tra của các hội gây mê Nhật Bản năm 2012 kết luận ông bịa dữ liệu trong rất nhiều thử nghiệm lâm sàng.
- Từ cuối những năm 2010, các vụ rút bài hàng loạt liên quan đến "xưởng bài báo" và bình duyệt giả mạo đã khiến có năm một nhà xuất bản rút hàng nghìn bài cùng lúc.
Quy trình gọn cho người viết luận văn, báo cáo
- Với mỗi tài liệu quan trọng, mở lại trang tạp chí hoặc PubMed trước khi nộp, không chỉ dựa vào bản PDF cũ.
- Dùng phần mềm quản lý tài liệu có cảnh báo bài bị rút.
- Tra nhanh tên tác giả chính trên cơ sở dữ liệu Retraction Watch nếu kết quả bạn dựa vào rất đáng ngạc nhiên.
- Nếu cần nhắc tới một bài đã bị rút, ghi rõ trong câu văn và trích dẫn cả thông báo rút bài.
- Không dựa vào một nghiên cứu đơn lẻ cho kết luận quan trọng; tìm bài tổng quan hoặc phân tích gộp.
Góc nhìn hôm nay
Rút bài thường bị nhìn như nỗi xấu hổ, nhưng nó cũng là bằng chứng hệ thống khoa học có cơ chế tự sửa. Một thế giới không có bài bị rút không phải thế giới không có sai sót, mà là thế giới không ai sửa sai. Điều người đọc cần làm là biết tra, biết đọc thông báo, và phân biệt sai sót trung thực với gian lận.
Muốn đọc thêm: trang Retraction Watch có nhiều bài phân tích dễ đọc; hướng dẫn rút bài của COPE có bản công khai; còn với người làm nghiên cứu y sinh, mục giúp đỡ của PubMed giải thích cách lọc bài bị rút và đính chính.
Câu hỏi thường gặp
Bài báo bị rút là gì?
Bài báo bị rút là bài khoa học đã xuất bản nhưng được tạp chí chính thức thông báo không còn đáng tin, do sai sót nghiêm trọng, gian lận, đạo văn hay vi phạm đạo đức. Bài vẫn còn trên mạng nhưng gắn nhãn RETRACTED và kèm thông báo lý do.
Làm sao biết một bài báo đã bị rút?
Có thể tra cơ sở dữ liệu Retraction Watch (miễn phí qua Crossref), xem nhãn trên trang tạp chí hoặc nút Crossmark, xem nhãn Retracted Publication trên PubMed, hoặc dùng phần mềm như Zotero có cảnh báo bài bị rút.
Bài báo bị rút có phải là gian lận không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Bài có thể bị rút vì sai sót trung thực mà chính tác giả phát hiện, vì không lặp lại được, hay vì vấn đề đạo đức. Muốn biết lý do phải đọc thông báo rút bài.
Đính chính khác rút bài thế nào?
Đính chính dùng khi lỗi chỉ ở một phần nhỏ và kết luận chính vẫn đứng vững, nên bài vẫn dùng được. Rút bài dùng khi kết luận không còn đáng tin, nên không nên dùng bài làm căn cứ nữa.
Có được trích dẫn bài báo đã bị rút không?
Chỉ nên trích dẫn khi bàn về chính bài đó hoặc việc nó bị rút, và phải ghi rõ bài đã bị rút kèm thông báo rút. Không dùng kết quả của bài bị rút làm căn cứ cho lập luận của mình.
