Nero Wolfe: thám tử không rời nhà và trợ lý Archie Goodwin

Nero Wolfe là thám tử tư ở New York trong tiểu thuyết của nhà văn Mỹ Rex Stout (1886–1975): một người đàn ông khổng lồ nặng "một phần bảy tấn", gần như không bao giờ rời căn nhà gạch nâu của mình vì công việc, dành bốn giờ mỗi ngày chăm khoảng mười nghìn cây lan trên sân thượng. Mọi việc chạy ngoài đường do trợ lý Archie Goodwin làm và kể lại. Wolfe ra mắt năm 1934 trong Fer-de-Lance; Stout viết về ông 33 tiểu thuyết và khoảng 40 truyện vừa, kéo dài tới năm 1975.

Rex Stout: làm giàu trước, viết trinh thám sau

Rex Todhunter Stout sinh năm 1886 ở Indiana, lớn lên ở Kansas trong một gia đình theo đạo Quaker đông con. Ông nổi tiếng thần đồng từ nhỏ, làm đủ nghề, từng phục vụ trong hải quân. Điều đặc biệt là trước khi viết trinh thám, Stout làm giàu bằng một sáng kiến kinh doanh: một hệ thống giúp học sinh tiết kiệm qua trường học, được nhiều thành phố Mỹ áp dụng. Tiền từ đó cho ông tự do sang châu Âu, thử viết tiểu thuyết văn chương — nhưng mất phần lớn tài sản trong cuộc khủng hoảng 1929.

Năm 1934, ở tuổi 47, Stout viết Fer-de-Lance (tên một loài rắn độc). Cuốn sách thành công ngay. Từ đó tới cuối đời, gần như năm nào ông cũng cho ra một cuốn Wolfe, nổi tiếng là viết rất nhanh, gần như không sửa bản thảo.

Wolfe: thiên tài lười biếng trong ngôi nhà gạch nâu

Wolfe sống trong một ngôi nhà gạch nâu (brownstone) trên phố Tây 35, Manhattan. Mọi thứ trong nhà xoay theo lịch của ông, không bao giờ xê dịch:

Không ai, kể cả khách hàng giàu có hay cảnh sát trưởng, được phép phá lịch ấy. Wolfe làm thám tử không vì đam mê mà vì cần tiền để nuôi ngôi nhà, đầu bếp, lan và bia — ông nhận phí rất cao và chỉ nhận việc khi tài khoản ngân hàng cạn. Ông ghét bị chạm vào, ghét phụ nữ khóc, ghét đi xe hơi, nói "Pfui" khi khó chịu, và đếm số chai bia đã uống bằng nắp chai cất trong ngăn kéo bàn.

Ông được kể là sinh ở Montenegro, vùng Balkan, có quá khứ phiêu bạt ở châu Âu trước khi sang Mỹ — một quá khứ mà Stout chỉ hé ra từng mảnh qua nhiều cuốn.

Archie Goodwin: đôi chân, đôi mắt và giọng kể

Nếu Wolfe là bộ não, thì Archie là mọi thứ còn lại. Anh là trợ lý, thư ký, vệ sĩ, tài xế, người đi điều tra, và là người kể chuyện. Archie trẻ, đẹp trai, ăn nói láu lỉnh, mê khiêu vũ và phụ nữ, uống sữa thay vì rượu. Anh có trí nhớ phi thường, có thể thuật lại nguyên văn những cuộc nói chuyện dài hàng giờ — nhờ đó Wolfe ngồi ở nhà mà vẫn "nghe" được mọi lời khai.

Chính Archie làm nên sức hấp dẫn của loạt truyện. Giọng kể của anh nhanh, mỉa mai, rất New York — một chút chất trinh thám cứng rắn kiểu Hammett và Chandler. Wolfe thì mang chất thám tử câu đố kiểu Anh: ngồi một chỗ, suy luận, gom nghi phạm lại để vạch mặt. Rex Stout ghép hai truyền thống đối lập thành một cặp, và để họ cãi nhau không ngớt.

Quan hệ Wolfe – Archie thường được so với Holmes – Watson, nhưng đảo ngược: Watson kể về Holmes với sự ngưỡng mộ; Archie kể về Wolfe với sự bực mình, châm chọc và một lòng trung thành không bao giờ nói ra.

Thám tử "ngồi ghế bành"

Wolfe là ví dụ nổi bật nhất của kiểu armchair detective — thám tử phá án mà không cần tới hiện trường. Ông nhắm mắt, ngả người, môi đẩy ra đẩy vào khi suy nghĩ. Ông tin vào việc hiểu con người qua lời nói và cách họ phản ứng. Cảnh kết của nhiều cuốn đã thành nghi thức: mọi nghi phạm được mời tới văn phòng, ngồi trên những chiếc ghế Archie sắp sẵn, thanh tra Cramer ngồi đó với điếu xì gà không châm, và Wolfe từ từ dựng lại sự thật.

Wolfe có lúc buộc phải ra khỏi nhà, và những cuốn ấy thường được độc giả nhớ nhất chính vì sự bất thường đó: Too Many Cooks (1938) đưa ông tới một khu nghỉ dưỡng có hội nghị của các đầu bếp danh tiếng; Some Buried Caesar (1939) đưa ông về một hội chợ nông nghiệp với một chú bò đực giống quý.

Những cuốn nên đọc

• Fer-de-Lance (1934) — cuốn mở đầu, giới thiệu ngôi nhà và cả "gia đình" Wolfe.
• The League of Frightened Men (1935) — một nhóm bạn cũ sợ hãi trước lời đe doạ báo thù.
• Too Many Cooks (1938) — Wolfe ra khỏi nhà; đầy những trang về ẩm thực.
• Some Buried Caesar (1939) — vụ án ở nông thôn, nhiều tiếng cười.
• Bộ ba Arnold Zeck (And Be a Villain, The Second Confession, In the Best Families, 1948–1950) — Wolfe đối đầu với một ông trùm tội phạm, mạch truyện dài nhất của loạt.

Những truyện vừa của Stout thường được in thành tập ba truyện một, rất hợp để đọc thử trước khi vào tiểu thuyết.

Di sản: ẩm thực, lan và một hội độc giả

Ít loạt trinh thám nào có nhiều thứ "ngoài lề" như Nero Wolfe. Có hẳn một cuốn sách nấu ăn tập hợp các món của Fritz Brenner. Có hội độc giả The Wolfe Pack, tổ chức tiệc thường niên và trao giải Nero Wolfe cho tiểu thuyết trinh thám hay. Người trồng lan đem các loài lan Wolfe nhắc trong sách ra bàn. Rex Stout được Hội Nhà văn Trinh thám Mỹ phong Grand Master năm 1959.

Trên màn ảnh, loạt phim truyền hình A Nero Wolfe Mystery (2001–2002) với Maury Chaykin vai Wolfe và Timothy Hutton vai Archie được người hâm mộ đánh giá trung thành với sách. Một chi tiết thú vị: Timothy Hutton là con trai của Jim Hutton, người từng đóng thám tử Ellery Queen trên truyền hình giữa thập niên 1970.

Góc nhìn hôm nay: đọc Nero Wolfe vì nhân vật

Người đọc mê câu đố logic thuần tuý có thể thấy vài vụ án của Wolfe không quá bất ngờ. Nhưng người ta đọc Wolfe chủ yếu vì "ở chung nhà" với các nhân vật: cái lịch bất di bất dịch, những bữa ăn, những trận cãi giữa Wolfe và Archie, ông thanh tra Cramer gầm gừ. Đó là kiểu truyện để đọc lại khi cần một chỗ ấm áp, quen thuộc — như ghé một ngôi nhà mà mình biết rõ từng chiếc ghế.

Từ năm 1986, nhà văn Robert Goldsborough viết tiếp một số tiểu thuyết Wolfe với sự đồng ý của gia đình Stout. Với người mới, cứ bắt đầu bằng sách gốc, và nên đọc vài cuốn thập niên 1930–1950, giai đoạn Stout viết sung sức nhất.