Thanh tra Maigret của Simenon: phá án bằng cách hiểu con người

Thanh tra Maigret (Jules Maigret) là viên cảnh sát Paris to lớn, ngậm tẩu, ít nói, do nhà văn Bỉ Georges Simenon (1903–1989) tạo ra. Loạt tiểu thuyết Maigret chính thức bắt đầu năm 1931 và kéo dài tới năm 1972, gồm khoảng 75 tiểu thuyết và gần 30 truyện ngắn. Maigret không giải đố bằng logic sắc lạnh: ông thấm dần vào không khí, vào đời sống của nạn nhân và nghi phạm cho tới khi hiểu được con người — theo tinh thần mà Simenon hay nhắc: hiểu, và không phán xét.

Simenon: người viết nhanh nhất nước Pháp

Georges Simenon sinh năm 1903 ở Liège, Bỉ. Ông bỏ học sớm, làm phóng viên báo địa phương từ tuổi mười sáu, rồi lên Paris năm 1922. Những năm đầu, ông viết hàng trăm tiểu thuyết đại chúng dưới nhiều bút danh — tiểu thuyết tình cảm, phiêu lưu, truyện ly kỳ — viết nhanh tới mức người ta coi đó là một kỳ tích thể lực. Chính quãng "tập luyện" này rèn cho ông lối văn gọn, ít từ, chỉ giữ những gì cần.

Simenon nổi tiếng là viết một cuốn Maigret trong khoảng một hai tuần, theo một nghi thức gần như cố định: khoanh vùng thời gian, gọt chì, đóng cửa, viết một chương mỗi buổi sáng, không sửa nhiều. Tổng cộng ông để lại hơn một trăm tiểu thuyết ký tên thật, gồm loạt Maigret và những cuốn ông gọi là "romans durs" — tiểu thuyết "cứng", u tối, không có thám tử, mà nhiều nhà phê bình coi là phần giá trị nhất của ông.

Ra mắt năm 1931 bằng một bữa tiệc

Maigret thực ra đã thấp thoáng trong vài truyện Simenon viết dưới bút danh cuối thập niên 1920. Nhưng ông chính thức "ra đời" khi nhà xuất bản Fayard tung ra cùng lúc loạt tiểu thuyết ký tên Georges Simenon vào đầu năm 1931. Cuốn thường được coi là mở đầu loạt truyện là Pietr-le-Letton (tạm dịch: Pietr người Latvia), đăng báo năm 1930 và in sách năm 1931. Để quảng bá, Simenon tổ chức một bữa tiệc lớn ở Paris theo chủ đề nhận dạng tội phạm — khách được lấy dấu vân tay ở cửa — mà báo chí thời đó bàn tán khắp nơi. Đó là một trong những chiến dịch quảng bá sách đình đám đầu tiên của nước Pháp.

Thị trấn Delfzijl ở Hà Lan, nơi Simenon từng neo thuyền và viết vào cuối thập niên 1920, tự nhận là "nơi Maigret ra đời" và dựng tượng ông thanh tra năm 1966. Bản thân Simenon có lúc kể khác về thời điểm và nơi chốn, nên chuyện "Maigret sinh ở đâu" nên coi là truyền thuyết đẹp hơn là sự thật đã xác lập.

Maigret là người thế nào

• Ngoại hình: to lớn, vai rộng, nặng nề, áo khoác dày, mũ quả dưa, gần như không bao giờ thiếu chiếc tẩu.
• Nơi làm việc: Sở Cảnh sát Tư pháp ở số 36 quai des Orfèvres, Paris — một địa chỉ có thật, nhờ Maigret mà thành huyền thoại với người đọc trinh thám.
• Gia đình: sống với bà Maigret trong căn hộ trên đại lộ Richard-Lenoir. Hai vợ chồng không có con. Bà Maigret ít xuất hiện nhưng luôn có mặt với bữa ăn nóng và sự kiên nhẫn chờ chồng về muộn.
• Thói quen: uống bia, vang trắng hoặc rượu mạnh tuỳ không khí vụ án; gọi bánh mì kẹp và bia từ quán gần sở về văn phòng trong những đêm thẩm vấn dài.
• Cộng sự: các thanh tra Lucas, Janvier, Lapointe, Torrence — một nhóm người bình thường làm việc cần mẫn.

Phương pháp: không có phương pháp

Đây là điều làm Maigret khác hẳn các thám tử "thời hoàng kim". Ông nhiều lần nói mình không có phương pháp, không suy luận, không có giả thuyết. Ông đến hiện trường, ngồi trong quán cà phê đối diện, đi lại trong khu phố, nói chuyện với bà gác cổng, người bán hàng, gia đình nạn nhân. Ông để cho không khí của nơi ấy "ngấm" vào mình.

Tới một lúc, ông hiểu được nạn nhân là ai, sống thế nào, vì sao người ta có thể muốn hại họ. Và khi hiểu được con người, ông biết ai là người làm. Lời giải trong truyện Maigret hiếm khi là một mẹo bất ngờ; nó là sự sáng tỏ dần về một số phận.

Tinh thần thường được tóm lại bằng cụm "comprendre et ne pas juger" — hiểu, và không phán xét. Maigret không phải quan toà. Nhiều kẻ phạm tội trong truyện là người đáng thương hơn đáng ghét, và ông đối xử với họ như vậy.

Simenon từng muốn Maigret là một kiểu "người sửa số phận" — người hiểu con người đủ sâu để đặt mọi thứ về đúng chỗ. Cái nhìn đầy cảm thông ấy là thứ khiến loạt truyện được coi là văn chương thực thụ chứ không chỉ là truyện giải trí.

Những cuốn Maigret nên đọc

Truyện Maigret ngắn, thường chỉ 150–200 trang. Có thể đọc một cuốn trong một buổi chiều, và gần như đọc theo thứ tự nào cũng được.

Maigret trên màn ảnh

Maigret là một trong những thám tử được chuyển thể nhiều nhất. Jean Gabin đóng vai này trong ba phim từ năm 1958 tới đầu thập niên 1960. Bruno Cremer gắn với vai Maigret trong loạt phim truyền hình Pháp từ 1991 tới 2005. Ở Anh có Michael Gambon (1992–1993) và Rowan Atkinson (2016–2017). Năm 2022, Gérard Depardieu đóng Maigret trong bộ phim của đạo diễn Patrice Leconte. Mỗi diễn viên nhấn một mặt khác: Gabin là uy lực, Cremer là trầm lặng, Atkinson là nỗi buồn.

Góc nhìn hôm nay: một thám tử cho người lớn tuổi

Maigret không hợp với người đọc chỉ thích bất ngờ. Ông hợp với người đã đủ trải để thấy rằng phần lớn tội ác sinh ra từ cô đơn, ghen tuông, tiền bạc, sự tầm thường của đời sống. Đọc Maigret giống ngồi bên cửa sổ một quán cà phê Paris những năm 1950: trời mưa, quầy kẽm, mùi thuốc lá — và một người đàn ông to lớn đang lặng lẽ nhìn đời.

Từ 2013, nhà Penguin dịch lại toàn bộ 75 tiểu thuyết Maigret sang tiếng Anh theo thứ tự xuất bản, rất tiện cho người muốn đọc trọn. Ai tới Paris có thể đi bộ dọc quai des Orfèvres trên đảo Cité, dù Cảnh sát Tư pháp đã chuyển trụ sở khỏi địa chỉ huyền thoại này năm 2017. Ở Liège, quê Simenon, có lộ trình đi bộ qua những nơi gắn với tuổi thơ ông.