Ellery Queen: thách thức người đọc và trinh thám câu đố kiểu Mỹ

Ellery Queen vừa là tên một thám tử, vừa là bút danh chung của hai anh em họ người Mỹ Frederic Dannay (1905–1982) và Manfred B. Lee (1905–1971). Thám tử Ellery Queen ra mắt năm 1929 trong The Roman Hat Mystery. Điều làm loạt truyện nổi tiếng nhất là trang "Thách thức người đọc" (Challenge to the Reader): ngay trước phần lời giải, tác giả dừng truyện lại và tuyên bố người đọc đã có đủ mọi dữ kiện để tự tìm ra thủ phạm bằng logic.

Hai anh em họ ở Brooklyn và một cuộc thi viết

Dannay và Lee sinh cùng năm 1905, lớn lên ở Brooklyn, New York, trong gia đình người Do Thái nhập cư. Cuối thập niên 1920, cả hai làm việc văn phòng — một người viết quảng cáo, một người làm cho hãng phim. Năm 1928, tạp chí McClure's mở cuộc thi tiểu thuyết trinh thám với giải thưởng lớn. Hai người quyết định viết chung.

Câu chuyện phía sau thành giai thoại của giới trinh thám: họ được báo là thắng, nhưng tạp chí đổi chủ trước khi trao giải, và giải rốt cuộc trao cho người khác — Isabel Briggs Myers, người về sau cùng mẹ tạo ra trắc nghiệm tính cách MBTI. Dù vậy, bản thảo của họ vẫn được một nhà xuất bản in năm 1929 dưới tên The Roman Hat Mystery. Một án mạng trong nhà hát ở Broadway, và một chiếc mũ biến mất.

Tác giả trùng tên thám tử

Cách đặt tên của Ellery Queen là một sáng kiến tiếp thị khôn ngoan. Thám tử trong truyện tên Ellery Queen, là một nhà văn trinh thám, con trai của thanh tra Richard Queen thuộc Sở Cảnh sát New York. Bìa sách cũng ghi tác giả là "Ellery Queen". Người đọc có cảm giác đang đọc hồi ký của một thám tử có thật. Suốt nhiều năm, danh tính thật của hai tác giả được giữ kín, và việc "Ellery Queen là ai" tự nó trở thành một bí ẩn hấp dẫn.

Ellery thời đầu là một chàng trẻ trí thức, đeo kính kẹp mũi, hay trích văn chương, hơi kiêu — rõ ràng có bóng dáng Philo Vance của S. S. Van Dine, thám tử ăn khách nhất nước Mỹ lúc ấy. Cha anh, thanh tra Richard, là người thực tế, ấm áp, nghiện thuốc hít, lo cho con trai. Cặp cha con này giúp truyện có hơi ấm gia đình hiếm thấy trong trinh thám câu đố.

Thách thức người đọc: luật chơi công bằng viết thành văn bản

Trong loạt chín tiểu thuyết đầu tiên — thường gọi là loạt "quốc danh" vì tên sách đều có một quốc tịch — gần như cuốn nào cũng có một trang tách riêng. Ở đó, tác giả nói thẳng với người đọc, đại ý: tới thời điểm này bạn đã biết mọi điều Ellery biết; chỉ cần suy luận đúng, bạn có thể chỉ ra thủ phạm, và không chỉ đoán mà chứng minh được.

Cái hay của Queen nằm ở chỗ lời giải không chỉ chỉ ra "ai" mà còn chứng minh bằng loại trừ: từ một chi tiết vật chất nhỏ, Ellery suy ra kẻ gây án phải có đặc điểm A, B, C, rồi lần lượt gạch tên từng nghi phạm cho tới khi chỉ còn một người. Đó là logic như bài toán hình học, và với người mê câu đố, cảm giác "à, đúng là chỉ có thể là người đó" sướng hơn mọi cú lật bất ngờ.

Truyền thống "luật chơi công bằng" trong trinh thám đã có từ trước — các nhà văn Anh còn soạn hẳn những bộ quy tắc. Nhưng Queen là người biến nó thành một nghi thức in giữa trang sách, một lời hứa công khai với người đọc.

Barnaby Ross và diễn viên mất thính giác Drury Lane

Từ năm 1932, hai anh em còn dùng một bút danh khác, Barnaby Ross, để viết bốn tiểu thuyết về Drury Lane — một diễn viên kịch Shakespeare đã giải nghệ vì mất thính giác, sống trong lâu đài bên sông Hudson và giúp cảnh sát phá án. Bốn cuốn gồm The Tragedy of X, The Tragedy of Y (cùng năm 1932), The Tragedy of Z và Drury Lane's Last Case (1933). Trong một thời gian, "Ellery Queen" và "Barnaby Ross" còn đeo mặt nạ ra diễn thuyết tranh luận với nhau trước công chúng, mà khán giả không biết hai "đối thủ" là cùng một cặp tác giả.

Ở Nhật, The Tragedy of Y có vị trí đặc biệt: nó nhiều lần đứng đầu các cuộc bình chọn trinh thám nước ngoài hay nhất của độc giả Nhật và ảnh hưởng sâu tới trinh thám bản cách ở đó.

Ellery Queen ngoài trang sách

• Tạp chí: năm 1941, Dannay sáng lập Ellery Queen's Mystery Magazine, tạp chí truyện ngắn trinh thám tới nay vẫn phát hành. Dannay làm biên tập hơn bốn mươi năm, phát hiện và nâng đỡ rất nhiều cây bút.
• Nhà sưu tầm, nhà nghiên cứu: Dannay là một trong những người sưu tầm và biên soạn tuyển tập truyện ngắn trinh thám có ảnh hưởng nhất thế kỷ 20.
• Phát thanh, truyền hình: chương trình phát thanh The Adventures of Ellery Queen (từ 1939) mời khách nổi tiếng thử đoán thủ phạm trước lời giải; loạt phim truyền hình 1975–1976 với Jim Hutton còn để Ellery quay ra nói chuyện với khán giả trước màn giải án.
• Vinh danh: Hội Nhà văn Trinh thám Mỹ trao danh hiệu Grand Master cho Ellery Queen năm 1961.

Thời kỳ Wrightsville: khi câu đố có chiều sâu

Từ năm 1942 với Calamity Town, Queen đưa Ellery về thị trấn nhỏ hư cấu Wrightsville. Truyện chậm lại, nhân vật đầy đặn hơn, có tình cảm, có nỗi đau, có những câu hỏi đạo đức. Ellery cũng già dặn hơn, bớt kiêu, nhiều lúc nghi ngờ chính khả năng suy luận của mình. Giai đoạn này cho thấy Queen không đứng yên: họ đi từ câu đố thuần tuý sang trinh thám có tâm lý, gần với những gì trinh thám hiện đại theo đuổi.

Góc nhìn hôm nay: Queen và trinh thám Nhật

Người đọc trinh thám Nhật sẽ gặp bóng Queen khắp nơi. Nhóm tác giả tân bản cách cuối thập niên 1980 mê Queen tới mức đặt biệt danh "Ellery" cho nhân vật; nhà văn Norizuki Rintarō còn đặt tên thám tử trùng tên mình, là một nhà văn trinh thám có cha làm cảnh sát — sao chép có chủ ý mô hình của Queen. Trang "thách thức độc giả" trở thành một nghi thức quen thuộc trong bản cách Nhật, và cả trong truyện tranh trinh thám.

Cách đọc Queen thú vị nhất là đọc như thi: tới trang thách thức, gấp sách, viết ra giấy tên thủ phạm và lý do. Đừng đoán theo cảm giác — Queen chỉ chấm điểm lý lẽ. Người mới nên bắt đầu với The Greek Coffin Mystery hoặc The Egyptian Cross Mystery, rồi đọc The Tragedy of Y để hiểu vì sao độc giả Nhật mê nó tới vậy.