Bong bóng dot-com là đợt giá cổ phiếu các công ty internet tăng vọt cuối thập niên 1990 rồi sụp từ tháng 3 năm 2000. Webvan và Pets.com là hai case kinh điển của thời đó: cả hai có ý tưởng mà về sau người khác làm thành công, nhưng chúng mở rộng quá nhanh, đốt tiền vào kho bãi và quảng cáo trước khi chứng minh được mỗi đơn hàng có lãi. Pets.com đóng cửa tháng 11 năm 2000; Webvan nộp đơn phá sản tháng 7 năm 2001.
Điều làm hai case này đáng học là ý tưởng không sai. Mua đồ ăn trên mạng giao tận nhà, mua thức ăn thú cưng trên mạng, giờ đều là ngành lớn. Cái sai nằm ở thời điểm, tốc độ và kinh tế đơn vị.
Bối cảnh: khi mọi thứ có ".com" đều tăng giá
Giữa thập niên 1990, internet thương mại bùng nổ. Trình duyệt web phổ biến, các công ty như Netscape lên sàn chứng khoán và tăng giá chóng mặt. Nhà đầu tư tin rằng internet sẽ thay đổi mọi ngành, và điều đó về lâu dài là đúng. Vấn đề là họ trả giá như thể sự thay đổi ấy sẽ đến ngay năm sau.
Tháng 12 năm 1996, Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ Alan Greenspan dùng cụm "sự hưng phấn phi lý" (irrational exuberance) khi bàn về giá tài sản, cụm từ về sau thành tên gọi của cả thời kỳ. Nhưng thị trường còn tăng thêm hơn ba năm.
Triết lý nổi bật thời đó là "lớn thật nhanh" (get big fast): chiếm thị phần trước, lợi nhuận tính sau. Lý lẽ là internet có hiệu ứng mạng, kẻ lớn nhất sẽ thắng tất. Lý lẽ này đúng với một số thị trường (mạng xã hội, sàn giao dịch), nhưng sai với bán lẻ hàng cồng kềnh, nơi mỗi đơn hàng mới là thêm chi phí kho, xe, nhân công.
Case Webvan: siêu thị trên mạng xây như một tập đoàn
Webvan được lập cuối thập niên 1990 bởi Louis Borders, người đồng sáng lập chuỗi hiệu sách Borders. Ý tưởng: khách đặt thực phẩm trên mạng, Webvan giao tận nhà trong khung giờ hẹn trước. Thay vì dựa vào siêu thị sẵn có, Webvan tự xây những nhà kho tự động hoá khổng lồ, mỗi kho rộng hàng chục nghìn mét vuông với băng chuyền và hệ thống lấy hàng hiện đại.
Quyết định then chốt
Webvan lên sàn tháng 11 năm 1999 và huy động được lượng vốn rất lớn từ các quỹ đầu tư mạo hiểm và thị trường chứng khoán. Hãng ký hợp đồng với tập đoàn xây dựng Bechtel để dựng một loạt nhà kho ở nhiều thành phố Mỹ, giá trị hợp đồng được báo chí nêu khoảng 1 tỷ USD. Kế hoạch là mở rộng ra hàng chục thị trường trong vài năm.
Mỗi nhà kho chỉ có lãi khi chạy gần hết công suất. Nhưng để có đủ đơn, Webvan phải thuyết phục hàng triệu gia đình đổi thói quen đi chợ, trong khi đơn hàng thực phẩm lãi rất mỏng và chi phí giao hàng chặng cuối rất cao. Webvan mở rộng sang thành phố mới trước khi thành phố đầu tiên chứng minh được mô hình.
Kết quả
Khi thị trường chứng khoán sụp năm 2000, nguồn vốn mới cạn. Webvan vẫn đang lỗ trên từng đơn hàng ở nhiều nơi, kho bãi chưa chạy đủ công suất. Tháng 7 năm 2001, Webvan ngừng hoạt động và nộp đơn phá sản. Hàng nghìn nhân viên mất việc.
Case Pets.com: con rối nổi tiếng hơn công ty
Pets.com bán đồ dùng và thức ăn cho thú cưng qua mạng. Thương hiệu của hãng gắn với một con rối hình chó làm bằng chiếc tất, xuất hiện trong nhiều quảng cáo truyền hình, kể cả một quảng cáo trong giải Super Bowl tháng 1 năm 2000. Con rối nổi tiếng tới mức có mặt trong các chương trình truyền hình và cuộc diễu hành.
Quyết định then chốt
Pets.com lên sàn tháng 2 năm 2000, chỉ vài tuần trước khi thị trường đạt đỉnh. Hãng chi rất mạnh cho quảng cáo để có khách. Nhưng thức ăn thú cưng là hàng nặng, cồng kềnh, giá trị thấp. Phí vận chuyển một bao thức ăn chó có khi xấp xỉ biên lợi nhuận của chính bao đó. Để cạnh tranh với cửa hàng thú cưng truyền thống, Pets.com thường bán với giá thấp, có lúc thấp hơn giá vốn cộng phí giao hàng.
Kết quả
Tháng 11 năm 2000, chưa đầy một năm sau khi lên sàn, Pets.com tuyên bố đóng cửa và thanh lý tài sản. Con rối, một tài sản thương hiệu, được bán lại riêng. Pets.com trở thành biểu tượng được trích nhiều nhất cho sự điên rồ của thời dot-com.
Dòng thời gian bong bóng
| Thời điểm | Sự kiện |
|---|---|
| 8/1995 | Netscape lên sàn, giá cổ phiếu tăng vọt trong ngày đầu |
| 12/1996 | Alan Greenspan nói về "sự hưng phấn phi lý" |
| 11/1999 | Webvan lên sàn |
| 1/2000 | Hàng loạt công ty dot-com mua quảng cáo Super Bowl |
| 2/2000 | Pets.com lên sàn |
| 10/3/2000 | Chỉ số Nasdaq đạt đỉnh, đóng cửa quanh mức 5.048 điểm |
| 11/2000 | Pets.com đóng cửa |
| 7/2001 | Webvan phá sản |
| 10/2002 | Nasdaq chạm đáy, mất khoảng gần 80% so với đỉnh |
Bài học
Kinh tế đơn vị đến trước tăng trưởng
Câu hỏi đầu tiên với bất kỳ mô hình nào: mỗi đơn hàng, sau khi trừ giá vốn, kho, giao hàng và chi phí kéo khách, còn lãi hay lỗ? Nếu lỗ, tăng trưởng chỉ làm lỗ to hơn. Cả Webvan lẫn Pets.com đều mở rộng trước khi trả lời được câu này.
Hiệu ứng mạng không có ở mọi nơi
Một mạng xã hội càng nhiều người càng giá trị. Một siêu thị giao hàng thì không: khách thứ một triệu không làm dịch vụ tốt hơn cho khách thứ nhất. Áp chiến lược "lớn thật nhanh" cho ngành không có hiệu ứng mạng là mua tăng trưởng bằng tiền mặt.
Tài sản cố định là cam kết khó rút
Nhà kho tự động hoá của Webvan là chi phí chìm khổng lồ, phải chạy đủ công suất mới hoà vốn. Một công ty khởi nghiệp nên giữ chi phí linh hoạt cho tới khi chắc nhu cầu.
Thương hiệu không thay được mô hình
Con rối Pets.com cho thấy quảng cáo có thể làm ai cũng biết tên một công ty mà không giúp công ty đó có lãi.
Thị trường vốn có thể đóng cửa đột ngột
Mô hình sống nhờ đợt gọi vốn kế tiếp sẽ chết khi thị trường đổi chiều. Đây là bài học lặp lại ở mọi đợt bong bóng về sau.
Chỗ còn tranh cãi: ý tưởng sai hay chỉ đến sớm?
Nhìn lại, cả hai ý tưởng đều thành ngành lớn. Amazon về sau xây dịch vụ thực phẩm của riêng mình, và một số cựu nhân sự Webvan sang làm cho Amazon. Các dịch vụ đi chợ hộ như Instacart thành công nhờ mô hình nhẹ tài sản: dùng chính siêu thị có sẵn thay vì tự xây kho. Ở mảng thú cưng, Chewy được lập năm 2011 và phát triển thành công ty lớn, nhờ đặt hàng định kỳ và dịch vụ khách hàng tốt.
Từ đó có hai cách hiểu. Một: Webvan và Pets.com chỉ đến sớm khi hạ tầng (internet tốc độ cao, điện thoại thông minh, mạng lưới giao hàng) chưa sẵn. Hai: chúng sai cả mô hình, và thành công về sau đến từ những mô hình khác hẳn. Phần lớn nhà phân tích nghiêng về kết hợp: thời điểm sớm cộng với cách thực thi đốt tiền.
Cũng có tranh luận lớn hơn về chính bong bóng. Một số nhà kinh tế cho rằng bong bóng dot-com, dù làm nhiều nhà đầu tư mất trắng, đã để lại hạ tầng có ích: cáp quang được trải khắp nơi, kỹ sư được đào tạo, người dùng làm quen với mua sắm trực tuyến. Làn sóng internet sau năm 2004 xây trên chính nền đó.
Góc nhìn hôm nay
Mỗi đợt sốt công nghệ mới đều có dáng dấp dot-com: định giá vượt xa doanh thu, khẩu hiệu thay cho số liệu, công ty mở rộng trước khi có lãi. Đọc case Webvan và Pets.com, có thể giữ một danh sách câu hỏi để dùng lại:
- Mỗi đơn hàng hay mỗi khách hàng lãi hay lỗ, tính đủ mọi chi phí?
- Thị trường này có hiệu ứng mạng thật không, hay chỉ là kỳ vọng?
- Mô hình cần bao nhiêu tài sản cố định trước khi chứng minh được nhu cầu?
- Nếu không gọi được vốn trong 18 tháng tới, công ty còn sống không?
Muốn đọc sâu hơn, có thể tìm các nghiên cứu tình huống về Webvan trong giáo trình khởi nghiệp, sách của Robert Shiller mang tên Irrational Exuberance (bản đầu năm 2000) về tâm lý thị trường, và phim tài liệu Startup.com (2001) ghi lại một công ty khởi nghiệp khác cùng thời.
Câu hỏi thường gặp
Bong bóng dot-com là gì?
Là đợt giá cổ phiếu các công ty internet tăng vọt cuối thập niên 1990 rồi sụp đổ từ tháng 3 năm 2000. Chỉ số Nasdaq đạt đỉnh ngày 10 tháng 3 năm 2000 và tới tháng 10 năm 2002 đã mất gần 80% giá trị. Hàng loạt công ty internet chưa có lãi phá sản.
Vì sao Webvan phá sản?
Webvan mở rộng quá nhanh, xây nhiều nhà kho tự động hoá đắt tiền ở nhiều thành phố trước khi chứng minh mỗi đơn hàng thực phẩm có lãi. Khi thị trường vốn đóng lại năm 2000, công ty hết tiền và nộp đơn phá sản tháng 7 năm 2001.
Pets.com thất bại vì sao?
Pets.com bán thức ăn và đồ dùng thú cưng, loại hàng nặng, giá trị thấp, phí giao cao, lại thường bán rẻ để cạnh tranh. Hãng chi rất nhiều cho quảng cáo nhưng lỗ trên nhiều đơn hàng, và đóng cửa tháng 11 năm 2000, chưa đầy một năm sau khi lên sàn.
Bài học lớn nhất từ bong bóng dot-com là gì?
Tăng trưởng chỉ có giá trị khi mỗi đơn vị kinh doanh có lãi. Mô hình lỗ trên từng đơn hàng mà mở rộng nhanh chỉ khiến lỗ lớn hơn, và sẽ sụp khi nguồn vốn mới cạn.
Ý tưởng của Webvan có sai không?
Ý tưởng đi chợ trực tuyến không sai, về sau nhiều công ty làm thành công. Điểm khác là họ dùng mô hình nhẹ tài sản, như đi chợ hộ từ siêu thị có sẵn, và đến khi hạ tầng internet, điện thoại thông minh đã phổ biến.
