Sam Spade và Hammett: thám tử cứng rắn trong The Maltese Falcon

Sam Spade là thám tử tư ở San Francisco trong tiểu thuyết The Maltese Falcon (1930) của Dashiell Hammett (1894–1961), và là một trong những gương mặt định hình dòng trinh thám cứng rắn (hard-boiled) của Mỹ. Khác thám tử Anh giải đố trong phòng khách biệt thự, Spade sống giữa đường phố, cảnh sát và kẻ gian, nói ít, lạnh lùng, theo một bộ luật riêng mà người đọc chỉ hiểu hết ở trang cuối. Hammett viết từ kinh nghiệm thật: trước khi cầm bút, ông từng làm thám tử cho hãng Pinkerton nhiều năm.

Từ thám tử thật thành nhà văn

Samuel Dashiell Hammett sinh năm 1894 ở Maryland, bỏ học sớm, làm đủ nghề rồi vào làm thám tử cho hãng Pinkerton khoảng năm 1915. Công việc gồm theo dõi, điều tra trộm cắp, tìm người — những việc tẻ nhạt và đôi khi nguy hiểm, khác xa thế giới phòng kín của truyện trinh thám Anh. Sức khoẻ yếu vì bệnh lao buộc ông bỏ nghề đầu thập niên 1920. Ông chuyển sang viết quảng cáo và viết truyện.

Nơi Hammett tìm được đất là Black Mask, một tạp chí "pulp" giấy rẻ tiền chuyên đăng truyện hành động. Từ năm 1923, ông đăng loạt truyện về Continental Op — một thám tử không tên, béo lùn, trung niên, làm cho một hãng thám tử, rõ ràng dựa trên chính kinh nghiệm Pinkerton của ông. Văn ông khô, gọn, đầy tiếng lóng đường phố, thoại sắc như dao. Người đọc lúc ấy chưa từng thấy truyện trinh thám nào "có thật" đến vậy.

Năm tiểu thuyết trong sáu năm

Sau The Thin Man, Hammett gần như ngừng viết tiểu thuyết, dù còn sống thêm gần ba mươi năm. Lý do vẫn được bàn: bệnh tật, rượu, tiền bản quyền từ Hollywood, những biến cố đời tư. Năm tiểu thuyết ấy đủ để ông thành một trong những nhà văn Mỹ có ảnh hưởng nhất thế kỷ 20, không chỉ trong trinh thám.

The Maltese Falcon: tình huống mở đầu

Không spoil: phần dưới chỉ kể tình huống ban đầu, không nhắc ai giết ai hay số phận của bức tượng.

Một phụ nữ đẹp tìm tới văn phòng Spade & Archer ở San Francisco, nhờ theo dõi một người đàn ông. Ngay đêm đó, Miles Archer, cộng sự của Spade, bị bắn chết. Spade nhanh chóng bị kéo vào một cuộc săn lùng giữa những kẻ lừa đảo quốc tế, tất cả đều muốn một thứ: bức tượng chim ưng đen.

Truyền thuyết về bức tượng có một hạt nhân lịch sử: năm 1530, Hoàng đế Charles V trao đảo Malta cho Hiệp sĩ đoàn Cứu tế (Hiệp sĩ Malta), với điều kiện tượng trưng là mỗi năm nộp một con chim ưng. Hammett tưởng tượng ra rằng một năm, các hiệp sĩ gửi đi một con chim ưng bằng vàng nạm ngọc thay cho chim thật — và báu vật ấy thất lạc qua nhiều thế kỷ. Phần "vàng nạm ngọc" là hư cấu; phần cống nạp chim ưng là có thật.

Sam Spade là người thế nào

Ngay trang đầu, Hammett tả Spade trông "khá dễ chịu, như một con quỷ tóc vàng". Đó là toàn bộ con người Spade: hấp dẫn, nguy hiểm, không ai biết chắc ông đứng về phía nào. Ông ngủ với vợ của cộng sự, nói dối cảnh sát, đùa cợt với kẻ gian, nhận tiền của mọi phía. Người đọc suốt cuốn sách không chắc Spade là người tốt hay xấu.

Lý do nằm ở kỹ thuật kể. Hammett viết The Maltese Falcon ở ngôi thứ ba hoàn toàn "từ bên ngoài": không một dòng nào kể Spade nghĩ gì, cảm thấy gì. Người đọc chỉ thấy ông làm gì và nói gì, như qua ống kính máy quay. Điều đó buộc ta đoán động cơ của chính thám tử — một sự lật ngược thú vị với trinh thám truyền thống, nơi thám tử là người duy nhất ta tin được.

Trinh thám cứng rắn khác trinh thám cổ điển ra sao

Raymond Chandler, người kế tục lớn nhất của Hammett, trong tiểu luận The Simple Art of Murder (1944) đã khen Hammett là người "trả án mạng về cho kiểu người thật sự phạm tội". Câu nói ấy tóm gọn cuộc cách mạng của dòng cứng rắn.

Bộ phim 1941 và hình ảnh Humphrey Bogart

The Maltese Falcon được làm phim ba lần trong mười năm. Bản năm 1941 do John Huston đạo diễn — bộ phim đầu tay của ông — với Humphrey Bogart vai Spade, cùng Mary Astor, Peter Lorre và Sydney Greenstreet. Phim bám sát sách tới mức nhiều câu thoại được chép nguyên, và thường được giới điện ảnh coi là một trong những phim đầu tiên của dòng film noir. Từ đó, Spade mang khuôn mặt Bogart trong trí tưởng tượng của hàng triệu người.

Bức tượng chim ưng đạo cụ trong phim cũng thành báu vật thật: một bản được bán đấu giá năm 2013 với giá khoảng 4 triệu USD.

Sam Spade ngoài tiểu thuyết

Hammett viết thêm ba truyện ngắn về Spade đăng năm 1932, nhưng không có tiểu thuyết thứ hai. Spade sống tiếp chủ yếu qua phim, qua chương trình phát thanh cuối thập niên 1940, và qua vô số nhân vật thám tử tư mang dáng ông: mũ phớt, áo mưa, văn phòng có chữ tên trên cửa kính, một chai rượu trong ngăn kéo bàn. Hình mẫu "thám tử tư Mỹ" trong văn hoá đại chúng phần lớn bắt nguồn từ đây.

Góc nhìn hôm nay: đọc Hammett như văn chương

Đọc Hammett hôm nay nên chuẩn bị rằng thế giới của ông đầy bạo lực, đàn ông thống trị, có những cách nói về phụ nữ và người thiểu số mang định kiến thời ấy. Nhưng thứ ông để lại vượt ra ngoài thể loại: cách viết tiết chế, thoại làm thay phần miêu tả, nhân vật lộ ra qua hành động. Nhiều nhà văn không viết trinh thám vẫn học văn Hammett.

Ai đến San Francisco có thể ghé nhà hàng John's Grill trên phố Ellis, nơi được nhắc trong tiểu thuyết và nay trưng bày kỷ vật về Spade; một con phố nhỏ gần đó được đổi tên theo Dashiell Hammett. Thứ tự đọc gợi ý: The Maltese Falcon trước, rồi Red Harvest để thấy Hammett dữ dội nhất, cuối cùng The Thin Man để thấy ông dí dỏm nhất.