Miss Marple (Jane Marple) là bà cụ độc thân sống ở làng St Mary Mead, nhân vật thám tử thứ hai nổi tiếng của Agatha Christie sau Hercule Poirot. Bà xuất hiện lần đầu trong truyện ngắn The Tuesday Night Club đăng tháng 12 năm 1927, và trong tiểu thuyết đầu tiên The Murder at the Vicarage năm 1930. Christie viết về bà 12 tiểu thuyết và 20 truyện ngắn. Phương pháp của Miss Marple rất giản dị: mọi tội ác đều có một "bản sao nhỏ" ở làng quê, và người hiểu thấu một ngôi làng thì hiểu được cả thế giới.
Bà cụ hay đan len, ngồi bên cửa sổ
Miss Marple là hình mẫu đối lập với mọi thám tử nổi tiếng thời ấy. Bà không có văn phòng, không có danh tiếng, không có kính lúp. Bà cao, gầy, tóc bạc, mắt xanh, ăn mặc kiểu cũ, ngồi đan len bên cửa sổ và tỉa vườn. Người ta gọi bà là "bà già lẩm cẩm" và thường coi nhẹ bà — cho tới khi bà nói ra điều mà cảnh sát bỏ sót.
Chính sự coi nhẹ ấy là vũ khí. Không ai đề phòng một bà cụ ngồi đan len, nên người ta nói trước mặt bà những điều họ không bao giờ nói với cảnh sát. Và vì có nhiều thời gian, bà để ý mọi thứ: ai đi đâu, ai thăm ai, ai đột nhiên mua một chiếc mũ mới.
Lưu ý: bài này chỉ bàn về nhân vật và cách viết, không tiết lộ thủ phạm của bất kỳ cuốn sách nào.
Phương pháp "làng quê": đọc vị bằng sự so sánh
Khi gặp một người lạ hay một tình huống khó hiểu, Miss Marple hay nói: người này làm bà nhớ tới một ai đó ở St Mary Mead — anh hàng thịt, cô giúp việc, ông mục sư… Nghe như chuyện tán gẫu, nhưng thực chất đó là một phương pháp:
- Bản chất con người không đổi: lòng tham, ghen tuông, sự tự lừa dối ở một ngôi làng nhỏ cũng y hệt ở London hay ở một khách sạn sang trọng.
- Tìm hình mẫu quen: so người đang nghi với những người bà đã quan sát suốt đời, để đoán họ sẽ hành xử ra sao.
- Không tin lời nói, tin thói quen: người ta có thể nói dối bằng lời, nhưng khó nói dối bằng những thói quen nhỏ nhặt.
- Luôn nghĩ tới điều tệ nhất: Miss Marple có tiếng là "nghĩ xấu về người khác" — không phải vì độc ác, mà vì bà biết con người có thể làm gì. Thường thì bà đúng.
Đây là một kiểu "tâm lý học thực hành" trước khi tâm lý học thành môn phổ thông. Nếu Poirot nói về "những tế bào xám nhỏ", thì Miss Marple dựa vào kho kinh nghiệm sống của mình về con người.
Bà đến từ đâu
Trong tự truyện, Christie kể rằng Miss Marple có nét của những bà cụ bạn của một người bà trong gia đình mà bà quen từ nhỏ — những người đáng yêu nhưng luôn chờ đợi điều xấu nhất ở người khác, và đáng sợ là họ thường đoán đúng. Christie cũng cho biết nhân vật Caroline Sheppard, người chị tò mò trong The Murder of Roger Ackroyd (1926), là một tiền thân: bà thích nhân vật ấy và muốn viết một bà cụ làng quê có đầu óc sắc sảo.
Ban đầu Miss Marple là nhân vật của những truyện ngắn kể quanh bàn trà: trong The Tuesday Night Club, một nhóm người — nhà văn, hoạ sĩ, cựu cảnh sát trưởng Scotland Yard, ông mục sư — lần lượt kể về những vụ án bí ẩn họ từng biết, và bà cụ ngồi đan len ở góc phòng là người giải được tất cả. Các truyện này về sau được gom thành tập The Thirteen Problems (1932).
Mười hai tiểu thuyết Miss Marple
| Năm | Tên tiếng Anh | Bối cảnh |
|---|---|---|
| 1930 | The Murder at the Vicarage | Nhà mục sư ở St Mary Mead |
| 1942 | The Body in the Library | Một thi thể lạ trong thư viện nhà hàng xóm |
| 1942 | The Moving Finger | Những lá thư nặc danh ở một thị trấn nhỏ |
| 1950 | A Murder Is Announced | Một mẩu quảng cáo báo chí báo trước án mạng |
| 1952 | They Do It with Mirrors | Một trại cải tạo thiếu niên trong biệt thự |
| 1953 | A Pocket Full of Rye | Gia đình một doanh nhân và một bài đồng dao |
| 1957 | 4.50 from Paddington | Một người bạn của bà nhìn thấy án mạng qua cửa sổ tàu |
| 1962 | The Mirror Crack'd from Side to Side | Một ngôi sao điện ảnh về làng |
| 1964 | A Caribbean Mystery | Kỳ nghỉ ở một hòn đảo vùng Caribe |
| 1965 | At Bertram's Hotel | Một khách sạn London kiểu cổ |
| 1971 | Nemesis | Một lời nhờ cậy để lại sau khi một người qua đời |
| 1976 | Sleeping Murder | Viết từ thời Thế chiến II, in sau khi Christie mất |
Một điểm thú vị: Miss Marple không "già đi" theo thời gian như ngoài đời. Bà đã là bà cụ từ năm 1927 và vẫn là bà cụ năm 1971 — Christie chỉ để bà yếu dần, chống gậy, phải nhờ người khác chạy việc giúp.
Thế giới thay đổi quanh bà
Đọc liền mạch các tiểu thuyết Miss Marple là thấy nước Anh thay đổi. Trong The Murder at the Vicarage, St Mary Mead là ngôi làng cũ với giai cấp rõ ràng, ai cũng biết ai. Tới A Murder Is Announced (1950), sau chiến tranh, làng đầy người lạ mới chuyển tới, không ai biết rõ quá khứ của ai — một nỗi lo rất thật của nước Anh khi ấy. Tới The Mirror Crack'd (1962), làng có cả một khu nhà ở mới, và Miss Marple phải ra đó dạo để hiểu thế hệ mới.
Christie không ca ngợi quá khứ cũng không bài xích cái mới. Qua Miss Marple, bà cho thấy con người vẫn vậy dù nhà cửa đổi khác — và đó chính là lý do phương pháp của bà cụ vẫn còn đúng.
Miss Marple trên màn ảnh
- Margaret Rutherford — bốn phim đầu thập niên 1960, mở đầu là Murder, She Said (1961). Bản này vui nhộn, khác xa hình ảnh trong sách.
- Angela Lansbury — phim The Mirror Crack'd (1980).
- Joan Hickson — loạt phim BBC 1984–1992, chuyển thể đủ cả 12 tiểu thuyết, được nhiều người coi là Miss Marple trung thành nhất với sách. Có một giai thoại thường được kể rằng từ thập niên 1940, Christie đã mong một ngày Hickson sẽ đóng vai này.
- Geraldine McEwan (2004–2009) và Julia McKenzie (2009–2013) — loạt phim ITV, có chèn Miss Marple vào cả những truyện vốn không có bà.
Góc nhìn hôm nay: bài học từ một bà cụ bị coi thường
Miss Marple là một trong những nhân vật đầu tiên của văn học đại chúng cho thấy người phụ nữ lớn tuổi, độc thân — thứ người thường bị xã hội gạt sang bên — có thể là người sáng suốt nhất trong phòng. Bài học của bà rất đời thường: đừng đánh giá ai qua vẻ ngoài, hãy chú ý tới thói quen nhỏ, và hiểu con người bắt đầu từ việc quan sát những người quanh mình.
Người mới nên bắt đầu với The Murder at the Vicarage để gặp bà ở "sân nhà", hoặc A Murder Is Announced, cuốn thường được coi là hay nhất. Tập truyện ngắn The Thirteen Problems hợp với ai muốn đọc từng vụ nhỏ, mỗi vụ một buổi tối. Sách Christie đã được dịch nhiều sang tiếng Việt; khi tìm, nên tra theo tên tiếng Anh để chắc là đúng cuốn.
Câu hỏi thường gặp
Miss Marple là ai?
Miss Marple là bà cụ độc thân ở làng St Mary Mead, thám tử nghiệp dư do Agatha Christie tạo ra. Bà xuất hiện lần đầu năm 1927 và có mặt trong 12 tiểu thuyết, 20 truyện ngắn.
Tiểu thuyết Miss Marple đầu tiên là cuốn nào?
Tiểu thuyết đầu tiên là The Murder at the Vicarage, in năm 1930. Trước đó bà đã xuất hiện trong truyện ngắn The Tuesday Night Club năm 1927.
Miss Marple khác Poirot thế nào?
Poirot là thám tử chuyên nghiệp, tự tin, dựa vào trật tự và "tế bào xám". Miss Marple là bà cụ nghiệp dư, khiêm tốn, dựa vào kinh nghiệm quan sát con người ở làng quê và hay so sánh người lạ với người quen.
Có bao nhiêu tiểu thuyết Miss Marple?
Agatha Christie viết 12 tiểu thuyết về Miss Marple, từ The Murder at the Vicarage (1930) tới Sleeping Murder (in năm 1976). Ngoài ra có 20 truyện ngắn.
Ai đóng Miss Marple hay nhất?
Joan Hickson trong loạt phim BBC 1984–1992 thường được coi là gần với sách nhất. Margaret Rutherford, Geraldine McEwan và Julia McKenzie cũng có những phiên bản được yêu thích.
