Sự kiện Sokal là trò đùa học thuật năm 1996 của nhà vật lý Alan Sokal (Đại học New York): ông gửi tạp chí nghiên cứu văn hoá Social Text một bài viết cố ý vô nghĩa, khoác ngôn ngữ triết học hậu hiện đại và vật lý lượng tử, và bài được đăng. Ngay sau đó, Sokal tự công bố đó là bài nhại trên tạp chí Lingua Franca. Vụ việc không phải gian lận dữ liệu, nhưng thành ca kinh điển để bàn về một câu hỏi: tạp chí kiểm tra bài thế nào, và bình duyệt có lọc được thứ vô nghĩa không.
Bối cảnh: "cuộc chiến khoa học"
Giữa những năm 1990, giới học thuật Mỹ có một cuộc tranh cãi gay gắt mà báo chí gọi là "cuộc chiến khoa học". Một bên là một số nhà khoa học tự nhiên. Bên kia là một số học giả trong các ngành nghiên cứu văn hoá, xã hội học khoa học, lý thuyết phê bình, những người lập luận rằng tri thức khoa học chịu ảnh hưởng mạnh của bối cảnh xã hội, có người đi xa tới mức coi thực tại khách quan cũng là một kiến tạo xã hội.
Năm 1994, cuốn Higher Superstition của nhà sinh học Paul Gross và nhà toán học Norman Levitt chỉ trích mạnh mẽ những trào lưu đó. Social Text, một tạp chí có tiếng trong ngành nghiên cứu văn hoá, chuẩn bị một số đặc biệt mang tên "Science Wars" để đáp lại. Sokal, một nhà vật lý có quan điểm chính trị cánh tả, cho rằng những trào lưu đó làm hại chính cánh tả vì từ bỏ lý trí, và quyết định thử nghiệm.
Bài báo "vượt qua ranh giới"
Bài của Sokal có nhan đề dài, tạm dịch là "Vượt qua ranh giới: hướng tới một thông diễn học có tính biến đổi về hấp dẫn lượng tử". Bài được viết đúng giọng của các văn bản lý thuyết thời ấy: dày đặc trích dẫn từ các tên tuổi lớn của triết học Pháp và lý thuyết phê bình, kết hợp với thuật ngữ vật lý hiện đại.
Nội dung, theo chính lời Sokal về sau, là một mớ khẳng định không có nghĩa hoặc sai rõ ràng với người hiểu vật lý: trộn lẫn khái niệm toán học với ẩn dụ chính trị, khẳng định thực tại vật lý về bản chất là một kiến tạo xã hội và ngôn ngữ, gợi ý rằng toán học cũng nên được "giải phóng" theo hướng chính trị. Ông cố ý viết sao cho bài nghe hợp ý ban biên tập về mặt tư tưởng.
Bài được đăng trong số Xuân/Hè 1996 của Social Text, đúng số đặc biệt "Science Wars". Cũng tháng 5/1996, Sokal công bố trên Lingua Franca, một tạp chí về đời sống học thuật, rằng bài ấy là bài nhại.
Lời giải thích của hai bên
Sokal
Sokal nói ông muốn kiểm tra xem một tạp chí hàng đầu trong ngành có đăng một bài vô nghĩa hay không nếu bài đó nghe hay và hợp quan điểm của biên tập viên. Ông cho rằng câu trả lời là có, và đó là dấu hiệu của sự lỏng lẻo về chuẩn mực trí tuệ.
Ban biên tập Social Text
Các biên tập viên đáp rằng họ coi bài như một nỗ lực chân thành của một nhà vật lý muốn đối thoại với ngành của họ; họ đã đề nghị Sokal sửa bớt phần chú thích và ông không sửa; và việc Sokal lừa họ là vi phạm niềm tin trong trao đổi học thuật. Điều quan trọng cho câu chuyện bình duyệt: thời điểm đó Social Text không gửi bài ra cho chuyên gia bên ngoài bình duyệt theo cách các tạp chí khoa học thường làm. Không nhà vật lý nào đọc bài trước khi đăng.
Năm 1996, Social Text nhận giải Ig Nobel về văn chương, giải thưởng trào phúng dành cho những nghiên cứu "khiến người ta cười trước, rồi nghĩ sau".
Vụ việc chứng minh được gì, và không chứng minh được gì
Đây là phần hay bị tranh luận nhất, và đáng nói cho rõ.
| Điều vụ Sokal cho thấy khá rõ | Điều vụ Sokal không chứng minh được |
|---|---|
| Một tạp chí có tiếng đã đăng bài về vật lý mà không có ai hiểu vật lý kiểm tra | Rằng cả ngành nghiên cứu văn hoá hay xã hội học khoa học là vô giá trị |
| Bài viết hợp quan điểm biên tập dễ được chấp nhận hơn | Rằng mọi tạp chí khoa học xã hội đều sẽ đăng bài tương tự |
| Ngôn ngữ chuyên môn khó hiểu có thể che giấu sự trống rỗng | Rằng khoa học tự nhiên miễn nhiễm với vấn đề này |
Năm 1997, Sokal và nhà vật lý Bỉ Jean Bricmont xuất bản cuốn Impostures intellectuelles (bản tiếng Anh năm 1998 là Fashionable Nonsense), phân tích việc một số trí thức dùng sai khái niệm toán và vật lý. Cuốn sách tiếp tục gây tranh cãi lớn, nhất là ở Pháp.
Những "phép thử Sokal" về sau
Ý tưởng gửi bài vô nghĩa để thử tạp chí được nhiều người lặp lại. Điều thú vị là các phép thử về sau nhắm cả vào khoa học tự nhiên.
- SCIgen, 2005: ba sinh viên ở Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) viết một chương trình tự động ghép các bài báo khoa học máy tính vô nghĩa, và một bài được nhận vào một hội nghị. Năm 2014, nhà khoa học máy tính Pháp Cyril Labbé phát hiện hơn 120 bài do SCIgen sinh ra đã lọt vào kỷ yếu hội nghị của các nhà xuất bản lớn Springer và IEEE; các bài này bị gỡ.
- "Ai sợ bình duyệt?", 2013: phóng viên John Bohannon của tạp chí Science gửi một bài về một loại thuốc chống ung thư, có lỗi phương pháp mà người bình duyệt có năng lực phải nhận ra, tới hơn 300 tạp chí truy cập mở. Khoảng một nửa nhận đăng. Thí nghiệm này phơi bày hiện tượng "tạp chí săn mồi", nhận tiền để đăng mà gần như không bình duyệt.
- Dự án "grievance studies", 2017–2018: ba tác giả gửi 20 bài cố ý lố bịch tới các tạp chí ngành nghiên cứu giới và văn hoá; một số bài được nhận trước khi dự án bị lộ. Vụ này gây tranh cãi về cả phương pháp lẫn đạo đức nghiên cứu, vì các tác giả lừa người bình duyệt mà không được phê duyệt đạo đức.
Bình duyệt làm được gì, không làm được gì
Bình duyệt đồng cấp (peer review) là việc tạp chí gửi bản thảo cho vài chuyên gia trong ngành đọc, góp ý và khuyến nghị đăng hay không. Nó được dùng rộng rãi từ giữa thế kỷ 20. Những gì nó thường làm tốt:
- Phát hiện lỗi lập luận, lỗi phương pháp rõ ràng.
- Yêu cầu bổ sung thí nghiệm, đối chứng, trích dẫn.
- Cải thiện cách trình bày.
Những gì nó thường không làm được:
- Phát hiện dữ liệu bị bịa khéo léo, vì người bình duyệt không thấy dữ liệu thô.
- Đảm bảo kết quả lặp lại được.
- Tránh hoàn toàn thiên kiến của người bình duyệt về quan điểm, trường phái, tên tuổi tác giả.
Vì thế các tạp chí ngày nay bổ sung nhiều lớp: yêu cầu chia sẻ dữ liệu, phần mềm kiểm tra đạo văn và ảnh, bình duyệt mở có công bố nhận xét, và bình duyệt sau xuất bản trên các nền tảng như PubPeer.
Góc nhìn hôm nay
Bài học bền nhất từ sự kiện Sokal có lẽ không thuộc về phe nào trong "cuộc chiến khoa học", mà là một nguyên tắc chung: một văn bản nghe uyên bác, hợp ý mình, chưa chắc đã có nội dung. Người đọc bài học thuật, ở bất kỳ ngành nào, có thể tự hỏi: mình có hiểu khẳng định chính là gì không; khẳng định ấy có kiểm chứng được không; ai đã kiểm tra nó?
Với người làm nghiên cứu ở Việt Nam, câu chuyện SCIgen và tạp chí săn mồi có ý nghĩa thực tế: trước khi gửi bài, hãy kiểm tra tạp chí có thật sự bình duyệt không, có được các cơ sở dữ liệu uy tín chỉ mục không. Muốn đọc thêm, có thể tìm bài gốc trên Social Text và bài tự thú trên Lingua Franca (Sokal đưa cả hai lên trang cá nhân), cùng cuốn Fashionable Nonsense.
Câu hỏi thường gặp
Sự kiện Sokal là gì?
Năm 1996, nhà vật lý Alan Sokal gửi tạp chí Social Text một bài cố ý vô nghĩa pha trộn triết học hậu hiện đại và vật lý lượng tử, và bài được đăng. Sau đó ông tự công bố đó là bài nhại để chỉ ra sự lỏng lẻo về chuẩn mực của tạp chí.
Bài báo của Sokal có được bình duyệt không?
Không theo cách của tạp chí khoa học thông thường. Thời điểm đó Social Text không gửi bài cho chuyên gia bên ngoài bình duyệt, nên không có nhà vật lý nào đọc bài trước khi đăng.
Sự kiện Sokal có phải gian lận khoa học không?
Không theo nghĩa bịa hay sửa dữ liệu. Đây là một trò nhại có chủ đích, được tác giả tự công bố, nhằm kiểm tra quy trình biên tập. Tuy vậy nhiều người phê phán việc lừa ban biên tập là vi phạm niềm tin học thuật.
Có vụ nào tương tự sự kiện Sokal không?
Có. Năm 2005 chương trình SCIgen sinh bài khoa học máy tính vô nghĩa và một bài được nhận vào hội nghị; năm 2013 phóng viên John Bohannon gửi bài có lỗi rõ ràng tới hơn 300 tạp chí truy cập mở và khoảng một nửa nhận đăng.
Bình duyệt có đáng tin không?
Bình duyệt giúp phát hiện nhiều lỗi lập luận và phương pháp, nhưng không phát hiện được dữ liệu bị bịa khéo và không bảo đảm kết quả lặp lại được. Vì thế một bài đã qua bình duyệt vẫn chỉ là một bước, chưa phải kết luận cuối cùng.
