Typhoid Mary là ai: Mary Mallon và người lành mang mầm bệnh

"Typhoid Mary" là biệt danh báo chí đặt cho Mary Mallon (1869–1938), một đầu bếp gốc Ireland ở New York, người đầu tiên ở Mỹ được xác định là mang vi khuẩn thương hàn mà không hề có triệu chứng. Bà được cho là đã làm lây bệnh cho nhiều người qua những bữa ăn mình nấu, và bị cách ly trên một hòn đảo tổng cộng khoảng 26 năm. Ca của bà dạy y học về "người lành mang mầm bệnh", và đến nay vẫn là bài học về giới hạn giữa bảo vệ cộng đồng và quyền của một cá nhân.

Thương hàn và New York đầu thế kỷ 20

Thương hàn là bệnh nhiễm khuẩn do vi khuẩn Salmonella Typhi, lây chủ yếu qua thức ăn, nước uống nhiễm phân của người mang bệnh. Người bệnh sốt cao kéo dài, mệt lả, có thể biến chứng nặng. Thời chưa có kháng sinh, tỷ lệ tử vong đáng kể. New York đầu thế kỷ 20 có hàng nghìn ca mỗi năm, phần lớn ở những khu nghèo đông đúc, nước sạch và vệ sinh kém.

Giới y học khi đó đã biết thương hàn do vi khuẩn gây ra, và các nhà khoa học Đức, trong đó có nhóm của Robert Koch, đã nêu khả năng có những người khỏi bệnh hoặc chưa từng ốm mà vẫn thải vi khuẩn. Nhưng ở Mỹ, chưa ai lần ra được một trường hợp như thế qua điều tra thực địa.

Mùa hè ở Oyster Bay và cuộc điều tra của George Soper

Mùa hè năm 1906, một gia đình khá giả thuê nhà nghỉ ở Oyster Bay, Long Island. Cuối tháng 8, sáu trong số mười một người trong nhà mắc thương hàn. Khu nghỉ mát giàu có hiếm khi có bệnh này, và chủ nhà lo không cho thuê được nữa, nên mời George Soper, một kỹ sư vệ sinh từng điều tra dịch, tới tìm nguyên nhân.

Soper kiểm tra nước, sữa, hải sản, nhà vệ sinh, không thấy gì. Ông chú ý tới một chi tiết: gia đình đã thuê một đầu bếp mới khoảng ba tuần trước khi dịch bùng, và người này rời đi sau đó. Đó là Mary Mallon. Soper lần ngược lại các gia đình bà từng làm bếp từ năm 1900 và thấy nhiều nơi có ca thương hàn xảy ra sau khi bà tới. Theo báo cáo của Soper, ông tìm được khoảng hai mươi hai ca liên quan trong giai đoạn 1900–1907, trong đó có một ca tử vong.

Mallon không có triệu chứng gì và kiên quyết phủ nhận. Từ góc nhìn của bà, chuyện một người hoàn toàn khoẻ mạnh lại bị buộc tội gây bệnh cho người khác là điều phi lý. Lần đầu Soper tới gặp và đề nghị lấy mẫu phân, nước tiểu, máu, bà đã đuổi ông đi.

Bị bắt và cách ly trên đảo North Brother

Tháng 3/1907, Sở Y tế thành phố New York cử bác sĩ Sara Josephine Baker cùng cảnh sát đến đưa Mallon đi. Bà chống cự quyết liệt. Xét nghiệm cho thấy mẫu của bà có nhiều vi khuẩn thương hàn. Bà bị đưa tới bệnh viện Riverside trên đảo North Brother, ở sông East River, sống trong một căn nhà nhỏ biệt lập.

Các bác sĩ đề nghị cắt túi mật, nơi vi khuẩn thương hàn thường trú ngụ ở người mang mầm bệnh mạn tính. Đây là cuộc phẫu thuật có rủi ro thật sự vào thời đó, và Mallon từ chối.

Năm 1908, khi bài viết trên tạp chí Journal of the American Medical Association nhắc tới bà với cái tên "typhoid Mary", biệt danh này lan nhanh trên báo chí. Một số tờ báo vẽ biếm hoạ bà đập trứng sọ người vào chảo. Năm 1909, bà kiện ra toà đòi được thả. Toà bác đơn.

Được thả, trở lại, và cách ly suốt đời

Năm 1910, uỷ viên y tế mới của thành phố đồng ý thả Mallon với điều kiện bà không bao giờ làm đầu bếp nữa và định kỳ báo cáo với sở y tế. Bà làm thợ giặt, công việc lương thấp hơn nhiều. Sau một thời gian, bà không báo cáo nữa và biến mất.

Năm 1915, một đợt thương hàn bùng ở Bệnh viện Phụ sản Sloane ở Manhattan, khoảng hai mươi lăm người mắc, hai người tử vong. Nhà chức trách phát hiện một đầu bếp làm việc ở đây dưới tên "Mary Brown" chính là Mallon. Lần này, dư luận không còn thông cảm. Bà bị đưa trở lại đảo North Brother và sống ở đó tới cuối đời, khoảng 23 năm cho lần cách ly thứ hai, cộng với gần 3 năm lần đầu là khoảng 26 năm.

Năm 1932, bà bị đột quỵ và liệt. Bà mất ngày 11/11/1938. Khám nghiệm sau đó được cho là tìm thấy vi khuẩn thương hàn trong túi mật, dù các nguồn ghi chép chi tiết này không thống nhất.

Mốc thời gian

• 1869: Mary Mallon sinh ở Cookstown, Ireland.
• Khoảng 1883: di cư sang Mỹ.
• 1906: dịch thương hàn ở nhà nghỉ Oyster Bay; George Soper điều tra.
• Tháng 3/1907: bị đưa đi cách ly trên đảo North Brother.
• 1909: kiện đòi tự do, thua kiện.
• 1910: được thả với điều kiện không làm bếp.
• 1915: đợt dịch ở Bệnh viện Sloane; bị cách ly lần hai.
• 11/11/1938: mất trên đảo North Brother.

Vì sao ca này vẫn gây tranh luận

Mallon có làm nhiều người mắc bệnh, và việc quay lại làm bếp năm 1915 là quyết định gây hại thật sự. Nhưng các sử gia y học, nổi bật là Judith Walzer Leavitt với cuốn Typhoid Mary: Captive to the Public's Health (1996), chỉ ra nhiều điều khiến câu chuyện không đơn giản là "người phụ nữ nguy hiểm bị nhốt lại":

• Bà không phải người mang mầm bệnh duy nhất. Khi khái niệm này được hiểu rõ, sở y tế New York biết hàng trăm người mang mầm bệnh khác. Hầu hết không bị cách ly lâu dài; họ được hướng dẫn và theo dõi. Một người đàn ông được xác định gây ra nhiều ca hơn cũng không bị giam suốt đời.
• Không ai giải thích thấu đáo cho bà. Khái niệm người khoẻ mà vẫn lây bệnh mới mẻ ngay cả với bác sĩ. Với một người lao động nhập cư, bị bắt đi bằng cảnh sát, nó càng giống một sự vu khống.
• Định kiến xã hội. Bà là phụ nữ, người Ireland nhập cư, độc thân, làm nghề giúp việc. Cách báo chí mô tả bà mang nhiều định kiến của thời đó.
• Không có lối sống khác. Cấm làm bếp nhưng không giúp tìm nghề có thu nhập tương đương là đẩy người ta vào chỗ khó.

Ca này vì vậy được dùng trong các lớp y tế công cộng và đạo đức y học để bàn về nguyên tắc: biện pháp hạn chế tự do chỉ nên là lựa chọn cuối cùng, tương xứng với nguy cơ, áp dụng công bằng, và đi kèm hỗ trợ để người bị hạn chế có thể sống. Các cuộc tranh luận về cách ly trong những đợt dịch về sau thường nhắc lại tên bà.

Góc nhìn hôm nay

Khái niệm người mang mầm bệnh không triệu chứng giờ là kiến thức nền của dịch tễ học, áp dụng cho nhiều bệnh khác nhau. Thương hàn ngày nay được điều trị bằng kháng sinh và phòng bằng nước sạch, vệ sinh thực phẩm, rửa tay, và ở một số nơi bằng vắc xin. Tuy vậy, vi khuẩn kháng thuốc đang là mối lo ở nhiều nước.

Bài học thực tế nhất cho người đọc là điều giản dị: người nấu ăn, nhất là nấu cho người khác, cần rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh. Nếu có sốt cao kéo dài nhiều ngày, đặc biệt sau khi đi tới vùng có dịch, nên đi khám để bác sĩ làm xét nghiệm, không tự mua kháng sinh uống.

Đảo North Brother giờ là khu bảo tồn chim bỏ hoang, không mở cửa cho công chúng. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc sách của Leavitt hoặc các bài viết lịch sử của Sở Y tế New York và các thư viện y học.