Alexis St. Martin là một người chèo thuyền buôn lông thú gốc Canada nói tiếng Pháp, bị trúng đạn súng hoả mai vào bụng năm 1822 trên đảo Mackinac, Michigan. Vết thương lành nhưng để lại một lỗ thông từ dạ dày ra ngoài da. Bác sĩ quân y William Beaumont đã dùng lỗ thông đó quan sát và làm hàng trăm thí nghiệm về tiêu hoá trong nhiều năm, chứng minh dạ dày tiêu hoá thức ăn chủ yếu bằng hoá chất, và để lại một trong những câu chuyện gây tranh cãi nhất về quan hệ giữa thầy thuốc và người bệnh.
Phát súng ở trạm buôn lông thú
Đầu thế kỷ 19, đảo Mackinac ở eo biển nối hồ Huron và hồ Michigan là trạm trung chuyển lớn của Công ty Lông thú Hoa Kỳ. Mỗi mùa hè, hàng trăm người chèo thuyền, thường là người Canada nói tiếng Pháp, mang da thú từ vùng hồ về đây. St. Martin là một trong số họ, khi ấy còn rất trẻ; năm sinh của ông không chắc chắn, các nguồn ghi khác nhau.
Ngày 6/6/1822, trong cửa hàng của công ty, một khẩu súng hoả mai bị cướp cò ở cự ly rất gần. Phát đạn xé thành bụng bên trái của St. Martin, làm gãy xương sườn, thủng dạ dày. William Beaumont, bác sĩ quân y của đồn binh Mackinac, được gọi tới. Theo chính ông ghi lại, ông không nghĩ người bệnh sống qua được.
St. Martin sống. Sau nhiều tháng được Beaumont chăm sóc, các vết thương dần khép, trừ một chỗ: mép dạ dày dính vào thành bụng, để lại một lỗ thông ra ngoài. Một nếp niêm mạc dần hình thành, đóng vai như cái nắp, có thể đẩy vào để nhìn bên trong. Đây là thứ mà y học gọi là lỗ rò dạ dày.
Beaumont: từ chữa vết thương tới làm thí nghiệm
Khi St. Martin không còn khả năng lao động, chính quyền địa phương định đưa ông về Canada. Beaumont giữ ông lại, cho ở trong nhà mình, giao việc vặt. Đến khoảng năm 1825, Beaumont bắt đầu dùng lỗ thông để làm thí nghiệm.
Cách làm rất thô sơ nhưng mới lạ với thời đó:
- Buộc các miếng thức ăn (thịt bò, thịt heo muối, bánh mì, rau) vào sợi chỉ lụa, thả vào dạ dày qua lỗ thông, rồi kéo ra sau từng khoảng thời gian để xem đã tiêu tới đâu.
- Lấy dịch vị ra ngoài cho vào lọ, giữ ấm ở nhiệt độ cơ thể, rồi cho thức ăn vào để xem dịch có "tiêu" được thức ăn bên ngoài cơ thể không.
- Đo nhiệt độ bên trong dạ dày, quan sát niêm mạc khi St. Martin đói, khi no, khi mệt hay cáu giận.
Thí nghiệm kéo dài, đứt quãng, qua nhiều nơi. St. Martin nhiều lần bỏ về Canada, lập gia đình, có con; Beaumont lại tìm cách đưa ông trở lại. Năm 1833, St. Martin ký một hợp đồng làm người hầu cho Beaumont, trong đó có điều khoản chịu làm đối tượng thí nghiệm, đổi lấy tiền công và chỗ ở.
Những điều Beaumont tìm ra
Năm 1833, Beaumont xuất bản sách Experiments and Observations on the Gastric Juice and the Physiology of Digestion (Thí nghiệm và quan sát về dịch vị và sinh lý tiêu hoá) tại Plattsburgh, New York, mô tả khoảng 238 thí nghiệm. Những kết luận chính:
| Quan sát | Ý nghĩa với thời đó |
|---|---|
| Dịch vị lấy ra ngoài vẫn làm thức ăn tan rã, chậm hơn trong cơ thể | Tiêu hoá là quá trình hoá học, không chỉ là dạ dày nghiền bóp hay "lên men" mơ hồ |
| Dịch vị chứa axit, phù hợp với phát hiện axit clohydric của nhà hoá học William Prout năm 1824 | Củng cố bằng chứng có axit mạnh trong dạ dày |
| Dịch vị chỉ tiết ra nhiều khi có thức ăn hoặc kích thích, không đọng sẵn khi đói | Dạ dày hoạt động theo nhu cầu |
| Mỗi loại thức ăn tiêu với tốc độ khác nhau | Những bảng thời gian tiêu hoá đầu tiên |
| Khi người bệnh giận dữ hay căng thẳng, niêm mạc thay đổi và tiêu hoá chậm lại | Gợi ý sớm về mối liên hệ giữa cảm xúc và tiêu hoá |
Beaumont cũng đúng ở chỗ khiêm tốn: ông nói rõ mình chỉ mô tả hiện tượng, để giới hoá học giải thích tiếp. Ít năm sau, năm 1836, Theodor Schwann ở Đức xác định pepsin, enzyme tiêu hoá protein trong dạ dày, ghép thêm mảnh còn thiếu vào bức tranh.
Cuốn sách được đọc rộng ở châu Âu và giúp Beaumont, một bác sĩ quân y học nghề theo lối kèm cặp chứ không qua trường lớn, trở thành một trong những nhà sinh lý học đầu tiên của nước Mỹ được biết đến quốc tế.
Mốc thời gian
- 6/6/1822: St. Martin bị trúng đạn ở đảo Mackinac.
- 1822–1824: Beaumont chữa trị, lỗ rò dạ dày hình thành.
- 1825: bắt đầu loạt thí nghiệm đầu tiên.
- 1833: hợp đồng làm người hầu; Beaumont xuất bản sách.
- 1834 trở đi: St. Martin về Canada, không quay lại dù Beaumont nhiều lần mời.
- 1853: Beaumont mất ở St. Louis.
- 1880: St. Martin mất ở Quebec, sống lâu hơn Beaumont gần ba mươi năm.
Câu hỏi đạo đức: hợp tác hay bị lợi dụng
Đây là phần khiến ca này được giảng trong các lớp đạo đức y học. Nhìn từ hôm nay, quan hệ giữa hai người mất cân bằng rõ ràng:
- St. Martin nghèo, ít học, nợ ơn cứu mạng, sống phụ thuộc vào nhà Beaumont. Sự đồng ý của ông khó được coi là tự do.
- Một số thí nghiệm gây khó chịu, như để dạ dày đói lâu hay đưa vật lạ vào trong.
- Theo một số sử gia, Beaumont có thể đã chủ ý không đóng lỗ rò bằng phẫu thuật để tiếp tục nghiên cứu. Ý kiến này không được chứng minh chắc chắn, và với kỹ thuật thời đó, đóng một lỗ rò như vậy không hề đơn giản.
Ở chiều ngược lại, Beaumont đã cứu sống St. Martin, chăm sóc ông nhiều năm, và hợp đồng năm 1833 là một hình thức thoả thuận hiếm thấy với thời đó. Nhiều sử gia mô tả quan hệ của họ là phức tạp, có cả nghĩa tình lẫn căng thẳng.
Chi tiết cuối đời của St. Martin cho thấy cảm giác của gia đình ông. Sau khi ông mất năm 1880, gia đình được kể là đã để thi thể lâu hơn thường lệ rồi chôn rất sâu, để các bác sĩ không thể đến mổ lấy dạ dày. Bác sĩ William Osler, người từng muốn nghiên cứu, đã không được phép. Dù chi tiết chính xác có thể được kể lại khác nhau, thông điệp rõ ràng: gia đình muốn ông được yên.
Các nguyên tắc đạo đức nghiên cứu hiện đại, như yêu cầu đồng ý tự nguyện, có hiểu biết và quyền rút lui bất cứ lúc nào, ra đời muộn hơn rất nhiều, phần lớn sau Bộ luật Nuremberg năm 1947 và Tuyên bố Helsinki năm 1964. Ca Beaumont – St. Martin thường được dùng làm ví dụ về những gì các nguyên tắc ấy muốn ngăn ngừa.
Góc nhìn hôm nay
Trên đảo Mackinac, nơi đã trở thành khu di tích lịch sử của bang Michigan, có một toà nhà phục dựng cửa hàng của Công ty Lông thú Hoa Kỳ, nay là bảo tàng nhỏ về Beaumont và St. Martin. Ở Plattsburgh và St. Louis cũng có những địa điểm gắn với Beaumont. Các trường y ở Mỹ đặt tên Beaumont cho bệnh viện và giải thưởng.
Ngày nay không ai cần một lỗ thủng dạ dày để quan sát tiêu hoá: nội soi cho phép nhìn trực tiếp niêm mạc, các phép đo axit và nhu động được làm bằng thiết bị nhỏ. Nhưng hiểu biết nền tảng rằng dạ dày tiết axit và enzyme theo nhu cầu, rằng căng thẳng có thể ảnh hưởng tiêu hoá, vẫn bắt nguồn từ những quan sát thô sơ ấy.
Nếu bạn có triệu chứng đau dạ dày, ợ chua kéo dài hay khó tiêu thường xuyên, các hiểu biết lịch sử này không thay được việc đi khám. Bác sĩ tiêu hoá sẽ quyết định có cần nội soi hay xét nghiệm gì hay không.
Câu hỏi thường gặp
Alexis St. Martin là ai?
Alexis St. Martin là một người chèo thuyền buôn lông thú gốc Canada, bị trúng đạn vào bụng năm 1822 trên đảo Mackinac. Vết thương để lại lỗ thông dạ dày ra ngoài da, qua đó bác sĩ William Beaumont nghiên cứu tiêu hoá trong nhiều năm. Ông sống tới năm 1880.
William Beaumont phát hiện gì về tiêu hoá?
Beaumont chứng minh dịch vị có axit và tiêu hoá được thức ăn ngay cả bên ngoài cơ thể, tức tiêu hoá là quá trình hoá học. Ông cũng ghi nhận dịch vị tiết ra khi có thức ăn và cảm xúc có thể làm tiêu hoá chậm lại.
Vì sao ca Beaumont – St. Martin gây tranh cãi về đạo đức?
St. Martin nghèo, phụ thuộc và nợ ơn cứu mạng, nên sự đồng ý làm thí nghiệm của ông khó coi là tự nguyện hoàn toàn. Ông nhiều lần bỏ đi, và gia đình được kể là đã chôn ông thật sâu để bác sĩ không mổ được thi thể.
Sách của Beaumont xuất bản năm nào?
Sách Experiments and Observations on the Gastric Juice and the Physiology of Digestion xuất bản năm 1833 tại Plattsburgh, New York, mô tả khoảng 238 thí nghiệm. Đây là một trong những công trình sinh lý học nổi tiếng đầu tiên của nước Mỹ.
Lỗ rò dạ dày là gì?
Lỗ rò dạ dày là đường thông bất thường giữa dạ dày và bề mặt da hoặc cơ quan khác. Ở St. Martin, nó hình thành do vết thương đạn. Ngày nay lỗ rò có thể là biến chứng cần bác sĩ đánh giá và xử trí, không phải thứ tự theo dõi ở nhà.
