Bệnh nhân Tan và vùng Broca năm 1861: ca bệnh định vị ngôn ngữ

"Tan" là biệt danh của Louis Victor Leborgne, một người Pháp mất khả năng nói, suốt nhiều năm chỉ thốt ra được một âm "tan". Năm 1861, sau khi ông qua đời, bác sĩ Paul Broca khám nghiệm não và thấy tổn thương ở thuỳ trán bên trái. Từ ca này, Broca cho rằng khả năng nói gắn với một vùng cụ thể của não, nay gọi là vùng Broca, một mốc lớn của khoa học thần kinh.

Người đàn ông chỉ nói được một tiếng

Leborgne sinh năm 1809 ở Moret-sur-Loing, gần rừng Fontainebleau, làm thợ đóng phom giày ở Paris. Từ nhỏ ông đã bị động kinh. Khoảng năm 30 tuổi, ông mất dần khả năng nói và được đưa vào Bệnh viện Bicêtre ở ngoại ô Paris, nơi ông sống hơn hai mươi năm còn lại của đời mình.

Điều lạ là ông vẫn hiểu người khác nói gì. Ông trả lời bằng cử chỉ, giơ ngón tay để chỉ con số, thể hiện cảm xúc qua giọng điệu. Nhưng mọi câu nói của ông chỉ thoát ra thành một âm, thường được lặp hai lần: "tan, tan". Những người trong bệnh viện gọi ông bằng chính âm đó. Theo ghi chép của Broca, khi bực mình, ông có thể bật ra một câu chửi thề quen miệng, một chi tiết sau này được giới nghiên cứu chú ý vì cho thấy lời nói tự động, cảm xúc vẫn còn đôi chút.

Về sau, nửa người bên phải của ông yếu dần rồi liệt. Tháng 4/1861, ông được chuyển tới khoa phẫu thuật của Broca vì một vết hoại thư ở chân. Broca khám ông vài ngày trước khi ông mất vào ngày 17/4/1861, ở tuổi 51.

Cuộc tranh luận Broca bước vào

Để hiểu vì sao một ca bệnh lại có sức nặng, cần biết giới y học Paris đang cãi nhau chuyện gì. Đầu thế kỷ 19, thuyết tướng não (phrenology) của Franz Joseph Gall cho rằng mỗi năng lực tinh thần nằm ở một chỗ trên não, và có thể đoán tính cách qua hình dạng hộp sọ. Phần "đoán qua hộp sọ" nhanh chóng bị coi là vô căn cứ. Nhưng câu hỏi gốc vẫn còn: các chức năng có định vị ở từng vùng não không, hay não hoạt động như một khối thống nhất?

Đầu năm 1861, tại Hội Nhân chủng học Paris, bác sĩ Ernest Aubertin bảo vệ ý kiến rằng ngôn ngữ nằm ở thuỳ trán, tiếp nối quan điểm của thầy mình là Jean-Baptiste Bouillaud. Nhiều người phản đối. Broca, khi đó là phẫu thuật viên và là người sáng lập hội này, theo dõi cuộc tranh luận. Gặp Leborgne, ông nhận ra đây đúng là loại ca có thể làm phép thử.

Bộ não và bài trình bày tháng 4/1861

Ngay sau khi Leborgne qua đời, Broca khám nghiệm và mang bộ não tới Hội Nhân chủng học. Ông mô tả một vùng tổn thương lớn ở thuỳ trán bên trái, tập trung quanh hồi trán thứ ba. Broca không cắt não ra để xem bên trong mà giữ nguyên, để người sau có thể kiểm tra lại. Quyết định này hoá ra rất đáng giá.

Cùng năm, Broca gặp ca thứ hai, một người đàn ông lớn tuổi tên Lazare Lelong, chỉ còn nói được vài từ. Tổn thương nằm ở vị trí tương tự. Trong vài năm tiếp theo, ông gom thêm nhiều ca và nhận ra một điều quan trọng: tổn thương gây mất lời nói gần như luôn ở bán cầu trái. Năm 1865, ông công bố quan điểm rằng ở đa số người, ngôn ngữ chủ yếu do bán cầu trái đảm nhận.

Về chuyện ai nói trước, lịch sử có một chú thích. Bác sĩ Marc Dax ở miền Nam nước Pháp được cho là đã nhận xét về mối liên hệ giữa bán cầu trái và mất ngôn ngữ từ năm 1836, nhưng công trình chỉ được con trai ông công bố năm 1865. Mức độ ảnh hưởng của Dax tới Broca vẫn là chủ đề các sử gia bàn tới.

Mốc thời gian

• 1809: Louis Victor Leborgne ra đời.
• Khoảng 1840: mất khả năng nói, vào Bệnh viện Bicêtre.
• Tháng 4/1861: Broca khám Leborgne; ông mất ngày 17/4; Broca trình bày bộ não ở Hội Nhân chủng học Paris.
• Cuối 1861: ca thứ hai, Lazare Lelong.
• 1865: Broca nêu rõ vai trò của bán cầu trái với ngôn ngữ.
• 1874: Carl Wernicke mô tả kiểu mất ngôn ngữ do tổn thương thuỳ thái dương trái, người bệnh nói trôi chảy nhưng khó hiểu lời.
• 1984 và 2007: các nhóm nghiên cứu chụp cộng hưởng từ bộ não của Leborgne, cho thấy tổn thương lan sâu hơn những gì Broca thấy từ bề mặt.
• 2013: nghiên cứu lưu trữ của nhà sử học Cezary Domanski làm rõ hơn tiểu sử Leborgne.

Broca đúng tới đâu

Ý tưởng cốt lõi của Broca, rằng tổn thương một vùng não cụ thể có thể làm mất một chức năng cụ thể, đã đứng vững. Thuật ngữ "mất ngôn ngữ Broca" vẫn dùng trong y học để chỉ kiểu mất ngôn ngữ nói khó khăn, ngập ngừng, câu cụt, trong khi khả năng hiểu tương đối còn.

Nhưng bức tranh hiện nay phức tạp hơn nhiều:

• Năm 2007, nhóm của nhà thần kinh học Nina Dronkers chụp lại bộ não Leborgne bằng cộng hưởng từ độ phân giải cao và công bố trên tạp chí Brain. Tổn thương không chỉ ở bề mặt hồi trán thứ ba mà lan vào các cấu trúc sâu bên dưới, gồm cả những bó sợi nối các vùng ngôn ngữ.
• Người chỉ bị tổn thương đúng vùng Broca thường không mất ngôn ngữ nặng và lâu dài như Leborgne. Mất ngôn ngữ nặng thường đi kèm tổn thương rộng hơn.
• Ngôn ngữ ngày nay được xem là hoạt động của cả một mạng lưới nhiều vùng não phối hợp, không phải của một "trung tâm" duy nhất.
• Ở một tỷ lệ người thuận tay trái, ngôn ngữ có thể nằm ở bán cầu phải hoặc phân bố cả hai bên.

Nói cách khác, Broca mở đúng cánh cửa, nhưng căn phòng bên trong lớn hơn ông tưởng. Đây là số phận chung của nhiều phát hiện từ ca bệnh: ca đơn lẻ chỉ hướng, các thế hệ sau đo đạc lại.

Câu chuyện đạo đức và con người phía sau

Suốt hơn một thế kỷ, Leborgne chỉ được biết đến như "Tan", một bộ não trong lọ. Ông không có tiếng nói theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Các tài liệu cũ còn lặp lại những lời đồn thiếu cơ sở rằng ông là người thất học hay có tính cách khó chịu. Nghiên cứu lưu trữ năm 2013 cho thấy ông xuất thân từ gia đình có học, cha là thầy giáo, và bệnh động kinh từ nhỏ có lẽ là lý do ông sống phụ thuộc vào bệnh viện.

Ca của Leborgne cũng nhắc người đọc hôm nay rằng người mất ngôn ngữ vẫn hiểu, vẫn suy nghĩ, vẫn có cảm xúc. Họ thiếu lời, không thiếu trí tuệ. Cách đối xử với người bệnh sau đột quỵ, trò chuyện chậm, dùng câu ngắn, kiên nhẫn chờ câu trả lời, xuất phát một phần từ những hiểu biết này.

Góc nhìn hôm nay

Bộ não của Leborgne được lưu giữ trong bộ sưu tập giải phẫu bệnh của Đại học Paris, từng trưng bày ở Bảo tàng Dupuytren. Đây là một trong những bộ não nổi tiếng nhất lịch sử y học, đã đi qua gần như mọi kỹ thuật hình ảnh mà khoa học từng có.

Một điều nên nhớ từ ca này: đột nhiên nói khó, nói ngọng, không tìm được từ, kèm méo miệng hoặc yếu tay chân là dấu hiệu có thể của đột quỵ. Gặp tình huống đó ở người thân, cần gọi cấp cứu và đưa tới bệnh viện ngay, vì thời gian quyết định rất nhiều tới khả năng hồi phục. Chẩn đoán và điều trị là việc của bác sĩ; người nhà chỉ cần nhận ra dấu hiệu và hành động nhanh.

Ai muốn đọc thêm có thể tìm các giáo trình khoa học thần kinh nhập môn, phần lịch sử ngôn ngữ và não bộ, hoặc bài của Dronkers và cộng sự năm 2007 trên Brain về việc chụp lại bộ não Leborgne.