Henrietta Lacks (1920–1951) là một phụ nữ Mỹ gốc Phi mắc ung thư cổ tử cung, điều trị tại Bệnh viện Johns Hopkins ở Baltimore. Năm 1951, mẫu tế bào khối u của bà được lấy và nuôi cấy mà bà không hề được hỏi ý. Những tế bào ấy, gọi là HeLa theo hai chữ đầu họ tên bà, trở thành dòng tế bào người đầu tiên sống và nhân lên mãi trong phòng thí nghiệm, đóng góp vào vắc xin bại liệt, nghiên cứu ung thư và vô số khám phá khác, trong khi gia đình bà nhiều thập kỷ sau mới biết.
Người phụ nữ phía sau dòng tế bào
Henrietta Lacks sinh ngày 1/8/1920 ở Roanoke, bang Virginia, lớn lên ở vùng trồng thuốc lá Clover, trong một gia đình nông dân da màu. Bà lấy chồng là David Lacks, có năm người con, rồi cả nhà chuyển lên Turner Station gần Baltimore, nơi đàn ông tìm việc ở nhà máy thép.
Đầu năm 1951, bà tới Johns Hopkins, một trong số ít bệnh viện lớn trong vùng nhận chữa cho người da màu thời phân biệt chủng tộc, vì thấy có khối bất thường. Bác sĩ chẩn đoán ung thư cổ tử cung. Trong lúc điều trị bằng radium, một mẫu mô khối u được lấy ra và gửi tới phòng thí nghiệm của George Gey, nhà nghiên cứu đã nhiều năm tìm cách nuôi tế bào người sống lâu ngoài cơ thể.
Bệnh của bà tiến triển rất nhanh. Henrietta Lacks mất ngày 4/10/1951, ở tuổi 31.
Vì sao tế bào HeLa đặc biệt
Trước đó, tế bào người nuôi trong phòng thí nghiệm thường chỉ phân chia một số lần rồi chết. Tế bào lấy từ khối u của Henrietta Lacks thì khác. Trong phòng thí nghiệm của Gey, trợ lý Mary Kubicek nuôi cấy chúng và thấy chúng nhân lên mạnh, liên tục, gấp đôi số lượng chỉ trong khoảng một ngày. Đây là dòng tế bào người "bất tử" đầu tiên được biết đến.
Về sau, các nhà khoa học hiểu vì sao: tế bào này nhiễm virus HPV type 18, một tác nhân gây ung thư cổ tử cung, và mang nhiều biến đổi di truyền giúp chúng thoát khỏi giới hạn phân chia thông thường. Gey chia sẻ tế bào miễn phí cho các phòng thí nghiệm khác, và HeLa nhanh chóng lan ra khắp thế giới.
Những gì HeLa đã đóng góp
| Lĩnh vực | Đóng góp tiêu biểu |
|---|---|
| Vắc xin bại liệt | Đầu thập niên 1950, tế bào HeLa được sản xuất hàng loạt tại Viện Tuskegee để kiểm tra kết quả thử nghiệm vắc xin của Jonas Salk |
| Virus học | Nuôi và nghiên cứu nhiều loại virus mà trước đó khó nuôi ngoài cơ thể |
| Ung thư và HPV | Giúp làm rõ vai trò của HPV trong ung thư cổ tử cung; Harald zur Hausen nhận Nobel năm 2008 cho phát hiện về HPV, góp phần dẫn tới vắc xin HPV |
| Sinh học tế bào | Nghiên cứu nhiễm sắc thể, telomere, phân bào và kỹ thuật nhân bản tế bào |
| Thử nghiệm độc chất và thuốc | Mô hình chuẩn để thử phản ứng của tế bào người |
Hàng chục nghìn công trình khoa học đã dùng tế bào HeLa. Không thể nói chính xác tổng khối lượng tế bào đã được nuôi trên thế giới; các con số khổng lồ đôi khi được nhắc chỉ là ước đoán.
HeLa cũng gây ra một rắc rối khoa học: vì nhân lên quá khoẻ, chúng lây nhiễm sang các mẫu tế bào khác trong phòng thí nghiệm. Cuối thập niên 1960, nhà di truyền học Stanley Gartler chỉ ra nhiều dòng tế bào được cho là khác nhau thực ra là HeLa. Vấn đề nhiễm chéo dòng tế bào đến nay vẫn là nỗi lo của ngành, và là lý do các phòng thí nghiệm phải xác thực tế bào định kỳ.
Gia đình không được biết
Phần đau lòng nhất của câu chuyện là gia đình Lacks. Họ không được hỏi, không được báo, trong khi tên viết tắt của mẹ họ xuất hiện trong hàng nghìn bài báo khoa học. Đầu thập niên 1970, các nhà nghiên cứu liên hệ gia đình để lấy mẫu máu phục vụ nghiên cứu về HeLa; theo lời kể của gia đình, họ không được giải thích rõ mục đích. Các con của bà đã sống trong nghèo khó, nhiều người không có bảo hiểm y tế, trong khi ngành công nghệ sinh học phát triển mạnh, một phần nhờ những tế bào này.
Ở thời điểm năm 1951, việc lấy mẫu mô của người bệnh để nghiên cứu mà không hỏi ý là chuyện phổ biến và không trái luật ở Mỹ. Johns Hopkins cho biết bệnh viện chưa bao giờ bán hay thu lợi từ tế bào HeLa. Nhưng việc một chuyện từng được coi là bình thường không làm nó trở nên đúng, và đó chính là điều câu chuyện này buộc người ta nhìn lại.
Mốc thời gian
- 1/8/1920: Henrietta Lacks sinh ở Roanoke, Virginia.
- Đầu 1951: chẩn đoán ung thư cổ tử cung tại Johns Hopkins; mẫu mô được gửi tới phòng thí nghiệm George Gey.
- 4/10/1951: bà qua đời ở tuổi 31.
- 1953: HeLa được sản xuất quy mô lớn phục vụ kiểm tra vắc xin bại liệt.
- Cuối thập niên 1960: phát hiện HeLa nhiễm chéo nhiều dòng tế bào khác.
- Thập niên 1970: gia đình biết về tế bào của bà.
- 2010: Rebecca Skloot xuất bản The Immortal Life of Henrietta Lacks.
- 2013: sau khi bộ gen HeLa được công bố mà không hỏi ý gia đình, Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) đạt thoả thuận với gia đình: dữ liệu bộ gen chỉ được truy cập có kiểm soát, có đại diện gia đình trong hội đồng xét duyệt.
- 2017: phim truyền hình chuyển thể từ sách của Skloot ra mắt trên HBO.
- 2021: Tổ chức Y tế Thế giới trao giải vinh danh Henrietta Lacks.
- 2023: gia đình đạt thoả thuận dàn xếp trong vụ kiện công ty công nghệ sinh học Thermo Fisher về việc thương mại hoá tế bào HeLa; điều khoản không công bố.
Những câu hỏi đạo đức mà HeLa đặt ra
Đồng thuận
Ngày nay, ở nhiều nước, người bệnh phải được thông báo và đồng ý khi mẫu của họ được dùng cho nghiên cứu có thể nhận diện danh tính. Quy định ở Mỹ được cập nhật nhiều lần, nhưng mẫu đã ẩn danh vẫn có những vùng xám. Câu chuyện của Henrietta Lacks thường được nhắc mỗi khi các quy tắc này được bàn lại.
Quyền riêng tư di truyền
Bộ gen của tế bào HeLa chứa thông tin di truyền liên quan tới cả con cháu bà. Việc công bố nó công khai năm 2013 cho thấy chuyện ẩn danh có giới hạn: gen của một người cũng là thông tin về gia đình họ.
Lợi ích và công bằng
Ai được hưởng lợi khi một phần cơ thể người trở thành công cụ nghiên cứu và sản phẩm thương mại? Năm 1990, Toà án Tối cao bang California trong vụ Moore v. Regents of the University of California cho rằng người bệnh không có quyền sở hữu với tế bào đã lấy ra khỏi cơ thể, nhưng bác sĩ có nghĩa vụ báo cho người bệnh biết lợi ích nghiên cứu hay tài chính liên quan. Cuộc tranh luận về chia sẻ lợi ích vẫn tiếp diễn.
Chủng tộc và niềm tin
Câu chuyện xảy ra trong thời kỳ phân biệt chủng tộc, cùng giai đoạn với nghiên cứu giang mai Tuskegee khét tiếng. Nó góp phần giải thích vì sao một bộ phận người Mỹ gốc Phi dè dặt với nghiên cứu y học, và vì sao xây dựng niềm tin cần sự minh bạch.
Góc nhìn hôm nay
Cách gọi đã thay đổi. Trong nhiều năm, tài liệu khoa học còn ghi sai tên bà thành "Helen Lane" hay "Helen Larson". Nay nhiều nhà khoa học chủ động nhắc tên đầy đủ Henrietta Lacks khi dùng tế bào HeLa, và một số tổ chức nghiên cứu có những khoản đóng góp cho Quỹ Henrietta Lacks, quỹ do Rebecca Skloot lập để hỗ trợ con cháu bà và gia đình những người từng bị dùng trong nghiên cứu mà không được hỏi ý.
Muốn tìm hiểu thêm, cuốn sách của Rebecca Skloot là điểm bắt đầu dễ đọc nhất, kể song song lịch sử khoa học và câu chuyện gia đình, nhất là người con gái Deborah. Johns Hopkins có trang thông tin riêng về Henrietta Lacks và các học bổng, bài giảng mang tên bà.
Về sức khoẻ: ung thư cổ tử cung ngày nay có thể phòng ngừa phần lớn nhờ tiêm vắc xin HPV và tầm soát định kỳ. Mỗi người nên hỏi bác sĩ về lịch tiêm và tầm soát phù hợp với độ tuổi của mình; đó cũng là một cách nhớ tới bà.
Câu hỏi thường gặp
Henrietta Lacks là ai?
Henrietta Lacks (1920–1951) là phụ nữ Mỹ gốc Phi mắc ung thư cổ tử cung, điều trị tại Johns Hopkins. Tế bào khối u của bà được lấy mà không hỏi ý và trở thành dòng tế bào HeLa, dòng tế bào người bất tử đầu tiên, dùng trong vô số nghiên cứu y học.
Tế bào HeLa là gì?
HeLa là dòng tế bào người được nuôi cấy từ khối u cổ tử cung của Henrietta Lacks năm 1951. Chúng nhân lên liên tục trong phòng thí nghiệm, nên được dùng rộng rãi để nghiên cứu virus, ung thư, thuốc và sinh học tế bào.
Vì sao tế bào HeLa không chết?
Tế bào HeLa nhiễm virus HPV type 18 và mang nhiều biến đổi di truyền, giúp chúng thoát khỏi giới hạn số lần phân chia của tế bào bình thường. Nhờ đó chúng có thể nhân lên gần như không giới hạn nếu được nuôi đúng điều kiện.
Gia đình Henrietta Lacks có được bồi thường không?
Trong nhiều thập kỷ gia đình không nhận được gì. Năm 2013 họ đạt thoả thuận với NIH về quyền kiểm soát truy cập dữ liệu bộ gen, và năm 2023 dàn xếp vụ kiện với công ty Thermo Fisher với điều khoản không công bố.
Sách về Henrietta Lacks tên gì?
Sách nổi tiếng nhất là The Immortal Life of Henrietta Lacks của nhà báo Rebecca Skloot, xuất bản năm 2010. Sách được chuyển thể thành phim truyền hình năm 2017.
