Ca ghép tim người sang người đầu tiên trên thế giới diễn ra ngày 3/12/1967 tại Bệnh viện Groote Schuur ở Cape Town, Nam Phi, do bác sĩ Christiaan Barnard dẫn đầu. Người nhận là Louis Washkansky, một người đàn ông ngoài 50 tuổi bị suy tim nặng. Trái tim mới hoạt động, nhưng ông qua đời sau 18 ngày vì viêm phổi. Ca mổ chứng minh ghép tim là khả thi về kỹ thuật, đồng thời mở ra những câu hỏi lớn về thải ghép, chết não và đạo đức hiến tạng.
Con đường dẫn tới đêm 3/12/1967
Ghép tim không xuất hiện từ hư không. Những mảnh ghép quan trọng đã có trước đó:
- Máy tim phổi nhân tạo: năm 1953, John Gibbon ở Philadelphia lần đầu dùng thành công máy tim phổi trong mổ tim, cho phép dừng tim để phẫu thuật.
- Ghép thận: năm 1954, nhóm của Joseph Murray ở Boston ghép thận thành công giữa hai anh em sinh đôi cùng trứng, tránh được thải ghép.
- Kỹ thuật ghép tim trên động vật: từ khoảng năm 1959–1960, Norman Shumway và Richard Lower ở Đại học Stanford phát triển kỹ thuật ghép tim trên chó, chứng minh tim ghép có thể hoạt động.
- Thử nghiệm thất bại: năm 1964, James Hardy ở Mississippi ghép tim tinh tinh cho một người đàn ông; tim chỉ đập được khoảng một giờ rưỡi.
Christiaan Barnard, phẫu thuật viên tim của Đại học Cape Town, từng học ở Đại học Minnesota và tìm hiểu kỹ thuật của các nhóm Mỹ. Ông ghép thận cho một bệnh nhân vài tháng trước đó, rồi chuẩn bị nhóm cho ca ghép tim.
Ca mổ ở Groote Schuur
Louis Washkansky là một chủ cửa hàng tạp hoá, mắc bệnh tim nặng, kèm tiểu đường, sau nhiều cơn nhồi máu cơ tim. Các bác sĩ đánh giá ông không còn sống được lâu. Ông đồng ý tham gia ca mổ chưa từng có tiền lệ.
Ngày 2/12/1967, một phụ nữ trẻ bị thương nặng trong tai nạn giao thông ở Cape Town và được xác định tổn thương não không hồi phục. Cha cô đồng ý hiến tim và thận của con gái. Rạng sáng 3/12, nhóm của Barnard, khoảng ba mươi người, tiến hành ca mổ kéo dài nhiều giờ. Sau khi nối xong, trái tim được kích bằng sốc điện và bắt đầu đập.
Tin tức lan khắp thế giới chỉ trong vài giờ. Barnard trở thành người nổi tiếng gần như ngay lập tức, xuất hiện trên bìa báo khắp nơi.
Để ngăn cơ thể thải loại trái tim lạ, Washkansky được dùng thuốc ức chế miễn dịch và xạ trị. Trong những ngày đầu ông hồi phục khá, có thể ngồi dậy, trò chuyện. Nhưng hệ miễn dịch bị ức chế khiến ông dễ nhiễm trùng. Ông mất ngày 21/12/1967 vì viêm phổi. Khám nghiệm cho thấy trái tim ghép không có dấu hiệu thải loại nặng.
Ca thứ hai và "năm ghép tim" 1968
Ngày 2/1/1968, Barnard ghép tim cho bệnh nhân thứ hai, nha sĩ Philip Blaiberg. Ông sống được khoảng 19 tháng, đủ lâu để xuất viện về nhà, viết sách, và trở thành minh chứng cho thấy ghép tim có thể mang lại thời gian sống thật sự.
Chỉ ba ngày sau ca của Barnard, ngày 6/12/1967, Adrian Kantrowitz ở Brooklyn, New York, ghép tim cho một trẻ sơ sinh; em bé mất sau vài giờ. Tháng 1/1968, Norman Shumway thực hiện ca ghép tim người lớn đầu tiên ở Mỹ.
Năm 1968 có khoảng một trăm ca ghép tim trên khắp thế giới. Phần lớn người nhận mất trong vài tháng, chủ yếu vì thải ghép và nhiễm trùng. Sự phấn khích nhanh chóng chuyển thành thất vọng, và nhiều trung tâm ngừng ghép tim. Chỉ một số ít nơi, nổi bật là nhóm của Shumway ở Stanford, kiên trì cải tiến cách chọn người bệnh, theo dõi thải ghép bằng sinh thiết cơ tim và dùng thuốc.
Mốc thời gian ghép tim
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1953 | John Gibbon dùng máy tim phổi nhân tạo thành công |
| 1954 | Ghép thận thành công đầu tiên giữa hai anh em sinh đôi ở Boston |
| 1960 | Shumway và Lower công bố kỹ thuật ghép tim trên chó |
| 1964 | James Hardy ghép tim tinh tinh cho người, không thành công |
| 3/12/1967 | Barnard ghép tim người sang người đầu tiên tại Cape Town |
| 1968 | Khoảng một trăm ca ghép tim trên thế giới; Uỷ ban Harvard đề xuất tiêu chuẩn chết não |
| Đầu thập niên 1980 | Thuốc ức chế miễn dịch cyclosporine được đưa vào sử dụng, tỷ lệ sống sau ghép cải thiện mạnh |
Những câu hỏi đạo đức
Khi nào một người được coi là đã chết
Trái tim dùng để ghép phải còn đập hoặc vừa ngừng đập rất ngắn. Điều này buộc y học và luật pháp trả lời câu hỏi chưa từng cần trả lời: một người tổn thương não không hồi phục, tim vẫn đập nhờ máy thở, đã chết chưa? Năm 1968, một uỷ ban tại Trường Y Harvard đưa ra tiêu chuẩn chết não, trở thành nền móng cho các quy định về sau ở nhiều nước. Khái niệm này vẫn cần được giải thích cẩn thận với gia đình người hiến, vì nó trái với trực giác rằng tim còn đập là còn sống.
Đồng ý hiến tạng
Quyết định của người cha trong ca năm 1967 được đưa ra trong vài giờ, giữa đau buồn tột độ. Ngày nay, các quy trình hiến tạng ở nhiều nước tách bạch đội điều trị và đội điều phối ghép, để quyết định về người hiến không bị chi phối bởi nhu cầu của người nhận.
Cuộc đua danh tiếng và bối cảnh xã hội
Ca mổ diễn ra ở Nam Phi thời apartheid. Bệnh viện, người bệnh, nhân viên đều bị phân chia theo chủng tộc. Về sau, vai trò của những nhân viên da màu trong phòng thí nghiệm của Barnard, như Hamilton Naki, được nhắc tới nhiều, kèm những tranh luận về việc họ tham gia tới đâu; nhiều tường thuật ban đầu đã phóng đại vai trò trực tiếp của ông trong ca mổ năm 1967. Đồng thời, cuộc chạy đua làm ca "đầu tiên" giữa nhiều trung tâm năm 1968 bị giới y khoa sau này phê phán là đã đặt danh tiếng lên trước sự an toàn của người bệnh.
Góc nhìn hôm nay
Ghép tim ngày nay là phương pháp điều trị được thiết lập cho suy tim giai đoạn cuối. Theo số liệu đăng ký quốc tế, thời gian sống trung vị của người lớn sau ghép tim đã vượt mười năm. Thách thức lớn nhất không còn là kỹ thuật mổ mà là thiếu tạng hiến, cùng việc dùng thuốc chống thải ghép suốt đời với những tác dụng phụ cần theo dõi.
Ở Việt Nam, ca ghép tim đầu tiên được thực hiện năm 2010 tại Bệnh viện Quân y 103, từ người hiến chết não. Từ đó, nhiều bệnh viện lớn đã làm chủ kỹ thuật này.
Ở Cape Town, bảo tàng Heart of Cape Town đặt ngay trong khuôn viên Bệnh viện Groote Schuur, tái hiện hai phòng mổ nơi diễn ra ca ghép năm 1967. Đây là nơi người quan tâm lịch sử y học có thể đến tận mắt xem.
Về sức khoẻ: ghép tim chỉ dành cho một nhóm rất hẹp người bệnh sau khi đã thử các phương pháp khác. Người có triệu chứng khó thở khi gắng sức, phù chân, đau ngực cần đi khám tim mạch để được chẩn đoán và điều trị đúng. Ai quan tâm tới hiến tạng sau khi mất có thể tìm hiểu cách đăng ký qua cơ quan điều phối ghép tạng quốc gia và trao đổi với gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Ca ghép tim đầu tiên trên thế giới diễn ra khi nào?
Ca ghép tim người sang người đầu tiên diễn ra ngày 3/12/1967 tại Bệnh viện Groote Schuur, Cape Town, Nam Phi, do Christiaan Barnard dẫn đầu. Người nhận là Louis Washkansky.
Người được ghép tim đầu tiên sống được bao lâu?
Louis Washkansky sống được 18 ngày sau ca ghép và mất ngày 21/12/1967 vì viêm phổi. Thuốc ức chế miễn dịch dùng để chống thải ghép đã làm cơ thể ông dễ nhiễm trùng.
Christiaan Barnard là ai?
Christiaan Barnard (1922–2001) là phẫu thuật viên tim người Nam Phi, dẫn đầu nhóm thực hiện ca ghép tim người đầu tiên năm 1967. Ông từng học tại Đại học Minnesota và làm việc tại Bệnh viện Groote Schuur, Cape Town.
Vì sao sau năm 1968 nhiều nơi ngừng ghép tim?
Năm 1968 có khoảng một trăm ca ghép tim, nhưng phần lớn người nhận mất trong vài tháng vì thải ghép và nhiễm trùng. Chỉ khi thuốc cyclosporine được dùng từ đầu thập niên 1980, kết quả mới cải thiện rõ và ghép tim được làm rộng rãi trở lại.
Việt Nam ghép tim lần đầu năm nào?
Ca ghép tim đầu tiên ở Việt Nam được thực hiện năm 2010 tại Bệnh viện Quân y 103, Hà Nội, từ người hiến chết não. Từ đó nhiều bệnh viện lớn trong nước đã thực hiện kỹ thuật này.
