James Dyson làm 5.127 mẫu thử trong khoảng năm năm, từ 1979 tới 1984, trước khi có chiếc máy hút bụi lốc xoáy không túi đầu tiên ưng ý. Các hãng lớn ở Anh và châu Âu không mua bằng sáng chế của ông, một phần vì họ kiếm lời từ việc bán túi đựng bụi thay thế. Dyson phải cấp phép ở Nhật trước, rồi tự lập công ty sản xuất, và chiếc DC01 ra đời năm 1993 nhanh chóng trở thành máy hút bụi bán chạy ở Anh. Case Dyson là bài học về kiên trì lặp lại và về việc kẻ đương nhiệm không có động cơ để đổi mới.
Bối cảnh: chiếc túi bụi bị tắc
Năm 1978, James Dyson, một kỹ sư kiêm nhà thiết kế người Anh, khó chịu với chiếc máy hút bụi ở nhà. Máy hút yếu dần chỉ sau một thời gian ngắn dùng. Ông cắt túi ra xem và nhận thấy vấn đề: bụi mịn bám vào lớp vải túi, bịt các lỗ thoát khí, lực hút giảm dù túi còn chưa đầy. Toàn bộ ngành máy hút bụi khi ấy dựa vào chiếc túi lọc, và nhược điểm này được coi là chuyện đương nhiên.
Trước đó Dyson đã có một sản phẩm thành công là chiếc xe cút kít Ballbarrow, dùng một quả bóng thay cho bánh xe. Trong lúc làm Ballbarrow, ông thấy nhà máy dùng thiết bị tách bụi kiểu lốc xoáy (cyclone): dòng khí quay rất nhanh, lực ly tâm hất hạt bụi ra thành ống và rơi xuống, không cần màng lọc. Ông nghĩ: thu nhỏ cơ chế đó lại cho máy hút bụi gia đình thì sao?
Một chi tiết hay bị bỏ qua: Dyson mất quyền kiểm soát công ty làm Ballbarrow sau tranh chấp với các nhà đầu tư. Kinh nghiệm này được cho là lý do ông về sau quyết giữ quyền sở hữu công ty mới của mình.
Quyết định then chốt thứ nhất: lặp lại cho tới khi đúng
Từ năm 1979, Dyson làm việc trong xưởng tại nhà, dựng mẫu thử này tới mẫu thử khác. Mỗi mẫu thay đổi một chi tiết: đường kính ống lốc, góc dòng khí, vật liệu. Theo con số chính Dyson công bố, ông làm 5.127 mẫu thử trong khoảng năm năm. Vợ ông, Deirdre, là giáo viên mỹ thuật, dạy thêm để nuôi gia đình trong thời gian ấy.
Dyson thường nói về giai đoạn này như một chuỗi thất bại có ích: mẫu nào hỏng cũng cho biết thêm một điều. Đây là tinh thần sau này được giới khởi nghiệp gọi là lặp nhanh, nhưng ở đây là lặp bằng tay, bằng bìa các tông, băng dính và nhựa, kéo dài nhiều năm chứ không phải vài tuần.
Vì sao lốc xoáy khó?
Một ống lốc lớn tách được bụi to nhưng để lọt bụi mịn. Muốn bắt bụi mịn cần ống nhỏ quay nhanh hơn. Giải pháp cuối cùng của Dyson là lốc xoáy hai tầng: tầng ngoài lớn bắt bụi thô, tầng trong nhỏ bắt bụi mịn. Về sau các thế hệ máy dùng nhiều ống lốc nhỏ xếp song song.
Quyết định then chốt thứ hai: bị từ chối thì đi đường vòng
Có mẫu thử ưng ý, Dyson đi chào bán bằng sáng chế cho các hãng máy hút bụi lớn. Không hãng nào ở Anh và châu Âu nhận. Lý do được Dyson và nhiều người phân tích nêu ra: thị trường túi thay thế là nguồn thu ổn định, một chiếc máy không túi sẽ phá chính nguồn thu ấy. Đây là ví dụ kinh điển của kẻ đương nhiệm không có động cơ đổi mới, giống điều Clayton Christensen sau này phân tích trong lý thuyết về đổi mới đột phá.
Dyson cũng vướng vào tranh chấp bằng sáng chế với một công ty Mỹ từng đàm phán với ông. Tiền kiện tụng làm ông nợ nần thêm.
Lối ra đến từ Nhật Bản. Một công ty Nhật nhận giấy phép sản xuất, và năm 1986 máy hút bụi G-Force màu hồng tím ra đời ở Nhật, bán với giá cao như một món đồ thiết kế. Tiền bản quyền từ Nhật giúp Dyson có vốn để làm điều ông thật sự muốn: tự sản xuất ở Anh.
Mốc thời gian
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1974 | Ra mắt xe cút kít Ballbarrow |
| 1978 | Phát hiện vấn đề túi bụi tắc, nảy ý lốc xoáy |
| 1979–1984 | Làm 5.127 mẫu thử |
| 1986 | Máy G-Force được sản xuất và bán ở Nhật theo giấy phép |
| 1993 | DC01, máy đầu tiên do công ty Dyson tự sản xuất ở Anh |
| Cuối thập niên 1990 | Kiện Hoover vi phạm bằng sáng chế lốc xoáy |
| 2000 | Tòa án Anh xử Dyson thắng kiện |
| 2002 | Chuyển sản xuất máy hút bụi sang Malaysia |
| 2019 | Huỷ dự án ô tô điện; chuyển trụ sở chính sang Singapore |
Kết quả: kẻ đến muộn đánh bại người đi trước
DC01 ra mắt năm 1993 với giá cao hơn hẳn máy cùng loại. Thông điệp quảng cáo nhấn vào việc không còn túi bụi và không mất lực hút. Thân máy trong suốt cho người dùng nhìn thấy bụi xoáy bên trong, một lựa chọn thiết kế ngược với thói quen giấu bụi đi. Chỉ trong vài năm, máy Dyson vươn lên dẫn đầu doanh số máy hút bụi ở Anh tính theo giá trị.
Đến khi các hãng lớn tung máy không túi của riêng mình, Dyson kiện vi phạm bằng sáng chế. Năm 2000, Tòa án Anh xử Dyson thắng trong vụ kiện với Hoover về công nghệ lốc xoáy, và Hoover phải bồi thường. Kẻ từng từ chối mua bằng sáng chế cuối cùng phải trả tiền vì làm theo nó.
Từ máy hút bụi, Dyson mở rộng sang máy sấy tay, quạt không cánh, máy sấy tóc, máy lọc không khí, đều dựa trên năng lực lõi về động cơ điện nhỏ tốc độ cao và dòng khí. Công ty vẫn thuộc sở hữu tư nhân của gia đình Dyson.
Bài học mang về
- Sự bực mình hằng ngày là nguồn ý tưởng. Ai cũng gặp chiếc túi bụi tắc, nhưng ít ai hỏi "vì sao phải có túi".
- Lặp nhiều không có nghĩa là lặp mù. Mỗi mẫu thử của Dyson thay đổi một biến, như một thí nghiệm khoa học.
- Kẻ đương nhiệm có khi bị chính mô hình kinh doanh trói tay. Bán túi thay thế sinh lời nên không ai muốn bỏ túi.
- Bằng sáng chế là tài sản để bảo vệ chứ không chỉ để bán. Không bán được thì tự làm, và dùng bằng sáng chế để giữ khoảng cách.
- Thiết kế có thể kể chuyện công nghệ. Thân máy trong suốt biến tính năng vô hình (lực hút không giảm) thành thứ nhìn thấy được.
Chỗ còn tranh cãi
Huyền thoại 5.127 mẫu thử
Con số 5.127 xuất phát từ chính Dyson và được lặp lại trong mọi bài viết. Nó là một chi tiết kể chuyện rất mạnh. Một số người hoài nghi cho rằng số mẫu thử được đếm thế nào (mỗi lần sửa nhỏ có tính là một mẫu?) không rõ ràng. Điều này không làm mất giá trị của câu chuyện kiên trì, nhưng người học case nên nhận ra con số tròn trịa, dễ nhớ cũng là công cụ xây dựng thương hiệu.
Rời khỏi nước Anh
Năm 2002, Dyson chuyển phần lớn sản xuất máy hút bụi sang Malaysia, cắt giảm hàng trăm việc làm ở nhà máy tại Malmesbury, Anh. Công ty giải thích chi phí sản xuất ở Anh quá cao và chuỗi cung ứng linh kiện nằm chủ yếu ở châu Á. Người phê bình chỉ ra mâu thuẫn với hình ảnh "kỹ sư Anh" mà thương hiệu xây dựng. Năm 2019, việc chuyển trụ sở chính sang Singapore càng gây tranh luận trên báo chí Anh. Dyson cho biết quyết định dựa trên thị trường và nhà máy ở châu Á, trung tâm nghiên cứu vẫn ở Anh.
Dự án ô tô điện
Năm 2019, Dyson huỷ dự án ô tô điện sau nhiều năm phát triển, với lý do không tìm được cách làm cho xe có lãi. Đây là ví dụ cho câu hỏi khó: năng lực lõi về động cơ và pin có đủ để bước vào ngành ô tô cực kỳ nặng vốn? Có người khen việc dám dừng đúng lúc, có người cho rằng công ty đánh giá thấp độ khó của ngành ô tô ngay từ đầu.
Tự làm tiếp
- Cuốn tự truyện đầu tiên của Dyson, Against the Odds (1997), kể chi tiết giai đoạn mẫu thử và kiện tụng; năm 2021 ông ra thêm cuốn Invention: A Life.
- Giải thưởng James Dyson Award dành cho sinh viên thiết kế và kỹ thuật được tổ chức ở nhiều nước, kể cả một số nước châu Á. Xem các dự án đoạt giải là cách tốt để hiểu "giải quyết một vấn đề cụ thể" trông như thế nào.
- Thử làm bài tập: chọn một đồ dùng trong nhà khiến bạn bực mình, viết ra vấn đề gốc, rồi liệt kê ba hướng giải mà nhà sản xuất hiện tại không có động cơ làm.
Câu hỏi thường gặp
Dyson làm bao nhiêu mẫu thử máy hút bụi?
Theo con số James Dyson công bố, ông làm 5.127 mẫu thử trong khoảng năm năm, từ 1979 tới 1984, trước khi có thiết kế lốc xoáy ưng ý. Con số này đến từ chính Dyson và trở thành một phần câu chuyện thương hiệu.
Máy hút bụi lốc xoáy hoạt động thế nào?
Dòng khí quay rất nhanh trong ống lốc tạo lực ly tâm, hất hạt bụi ra thành ống rồi rơi xuống ngăn chứa, nên không cần túi lọc dễ tắc. Máy Dyson dùng nhiều tầng hoặc nhiều ống lốc nhỏ để bắt cả bụi mịn.
Vì sao các hãng lớn không mua bằng sáng chế của Dyson?
Một lý do quan trọng thường được nêu là các hãng đang kiếm lời đều đặn từ việc bán túi bụi thay thế, nên máy không túi đe doạ chính nguồn thu của họ. Dyson phải cấp phép ở Nhật trước rồi tự sản xuất.
Máy hút bụi Dyson đầu tiên ra đời năm nào?
Máy G-Force sản xuất theo giấy phép ở Nhật ra đời năm 1986. Chiếc DC01, máy đầu tiên do công ty Dyson tự sản xuất ở Anh, ra mắt năm 1993.
Dyson có còn sản xuất ở Anh không?
Phần lớn sản xuất máy hút bụi đã chuyển sang Malaysia từ năm 2002, và trụ sở chính chuyển sang Singapore năm 2019. Công ty vẫn giữ các trung tâm nghiên cứu, phát triển lớn ở Anh.
