Edogawa Rampo: người đặt nền trinh thám Nhật và thám tử Akechi Kogorō

Edogawa Rampo (1894–1965), tên thật Hirai Tarō, là nhà văn được coi là người đặt nền cho trinh thám Nhật Bản. Truyện ngắn Nisen dōka (tạm dịch: Đồng hai sen) đăng năm 1923 thường được xem là truyện trinh thám Nhật đầu tiên đủ sức sánh với truyện phương Tây. Ông tạo ra thám tử Akechi Kogorō, viết loạt truyện thiếu nhi về Đội thám tử thiếu niên, rồi về sau trở thành người dìu dắt cả một thế hệ, với giải thưởng mang tên ông còn trao tới hôm nay.

Bút danh mượn từ Edgar Allan Poe

Hirai Tarō sinh năm 1894 ở tỉnh Mie, học kinh tế ở Đại học Waseda. Trước khi thành nhà văn, ông đổi nghề liên tục: làm cho công ty thương mại, bán sách cũ, bán mì, vẽ tranh biếm, làm ở toà báo. Chính quãng đời lang bạt đó cho ông vốn sống về những con người bên lề Tokyo — thứ về sau đi vào truyện.

Bút danh "Edogawa Rampo" (江戸川乱歩) đọc theo âm Nhật gần giống "Edgar Allan Poe". Đó là một lời tri ân công khai: ông đọc Poe, Conan Doyle, Chesterton từ trẻ và muốn chứng minh người Nhật cũng viết được trinh thám không thua phương Tây. Cái tên ấy về sau còn đi vào văn hoá đại chúng — họ "Edogawa" của cậu bé Conan trong truyện tranh của Aoyama Gōshō lấy từ chính ông.

Năm 1923: Nisen dōka và tạp chí Shinseinen

Nisen dōka đăng trên Shinseinen, một tạp chí dành cho thanh niên thành thị, vốn đã quen đăng truyện trinh thám dịch. Truyện xoay quanh hai thanh niên nghèo, một đồng xu hai sen và một mật mã. Điều làm giới đọc bất ngờ là mật mã ấy gắn với chất liệu rất Nhật — chữ viết, kinh Phật, tiếng địa phương — chứ không phải bê nguyên mẹo phương Tây sang. Biên tập viên Morishita Uson và những người đọc bản thảo khi đó đều nhận ra đây là một giọng mới.

Từ năm 1925, Rampo viết dồn dập. Chỉ trong một năm, ông cho ra đời hàng loạt truyện ngắn mà tới nay vẫn được in lại nhiều nhất.

Những truyện ngắn nên biết

Nhìn danh sách này sẽ thấy Rampo có hai mặt. Một mặt là người làm câu đố, ngưỡng mộ logic kiểu Dupin và Holmes. Mặt kia là nhà văn của bóng tối tâm lý: thị dâm, ám ảnh, biến dạng, nỗi cô đơn đô thị. Giới phê bình Nhật gọi mảng thứ hai là "biến cách" — trinh thám đi lệch chuẩn — và chính mảng này làm tên ông sống lâu ngoài giới mê trinh thám.

Akechi Kogorō: thám tử của khu phố nhà gỗ

Lần đầu xuất hiện trong D-zaka no satsujin jiken, Akechi Kogorō là một gã thanh niên nghèo, tóc bù xù, sống giữa đống sách, ăn mặc xuề xoà — khác xa hình ảnh quý ông Anh quốc. Ông phá án bằng hiểu biết về tâm lý con người hơn là soi kính lúp. Về sau, qua nhiều truyện dài và truyện thiếu nhi, Akechi "lớn lên": chỉnh tề hơn, nổi tiếng hơn, thành một kiểu siêu thám tử đối đầu với những kẻ trộm biến hoá.

Akechi là thám tử nhân vật đầu tiên của Nhật được độc giả rộng rãi nhớ mặt nhớ tên. Ảnh hưởng của ông còn thấy rõ trong truyện tranh: thám tử Mōri Kogorō trong Conan và thanh tra Akechi Kengo trong Kindaichi Shōnen no Jikenbo đều mượn tên ông.

Đội thám tử thiếu niên và Quái nhân hai mươi mặt

Năm 1936, Rampo bắt đầu viết cho thiếu nhi với Kaijin nijū mensō (tạm dịch: Quái nhân hai mươi mặt) đăng trên một tạp chí thiếu niên. Kẻ trộm cải trang bậc thầy đối đầu với Akechi và cậu bé phụ tá Kobayashi, người dẫn đầu một Đội thám tử thiếu niên (Shōnen Tanteidan). Loạt truyện này được viết tiếp sau chiến tranh, trở thành sách gối đầu của trẻ em Nhật nhiều thập niên, và là cửa ngõ đầu tiên vào trinh thám của rất nhiều nhà văn về sau.

Nếu đọc kỹ, Quái nhân hai mươi mặt mang không ít bóng dáng Arsène Lupin: trộm có phong cách, ghét đổ máu, thích báo trước mục tiêu. Đây là cách Rampo "Nhật hoá" những gì ông mê từ phương Tây — một việc ông làm suốt đời.

Từ nhà văn thành người dựng cả một nền văn học

Rampo có nhiều lần bế tắc, bỏ viết, đi lang thang rồi quay lại. Nhưng sau chiến tranh, ông chuyển hẳn sang vai trò khác: người tổ chức, nhà phê bình, biên tập.

• 1947 — đứng ra lập Câu lạc bộ Nhà văn Trinh thám, tiền thân của Hiệp hội Nhà văn Trinh thám Nhật Bản (đổi tên năm 1963).
• 1951 — in tập tiểu luận Gen'eijō (tạm dịch: Thành ảo ảnh), khảo cứu trinh thám thế giới; tập tiếp theo (1954) có bảng phân loại các kiểu mẹo trinh thám mà ông tự thống kê.
• 1954–1955 — dùng tiền của mình lập Giải Edogawa Rampo. Những năm đầu giải trao cho công trình đóng góp; từ năm 1957 chuyển thành giải cho tiểu thuyết trinh thám chưa xuất bản, tức là cửa vào nghề cho người viết mới.
• 1957 — nhận làm biên tập tạp chí trinh thám Hōseki, mở cửa cho nhiều cây bút trẻ.

Giải Edogawa Rampo tới nay vẫn là một trong những giải danh giá nhất cho người mới. Danh sách người đoạt giải có Nishimura Kyōtarō (1965) và Higashino Keigo (1985, với Hōkago). Hiếm có nhà văn nào để lại di sản theo cách cụ thể như vậy: một cánh cửa mà người sau đi qua mỗi năm.

Đọc Rampo hôm nay: điều gì còn sống, điều gì đã cũ

Đọc Rampo bây giờ cần chuẩn bị hai điều. Thứ nhất, một số truyện của ông mang thẩm mỹ "ero-guro-nansensu" (gợi dục – kỳ quái – phi lý) thịnh hành ở Nhật cuối thập niên 1920, có cảnh và ý tưởng gây khó chịu, không hợp với người đọc nhỏ tuổi. Thứ hai, cách ông miêu tả người khuyết tật hay người ngoại quốc có chỗ mang định kiến của thời đại. Nhận ra những điều đó là một phần của việc đọc văn học cũ cho tử tế.

Nhưng phần còn sống thì rất nhiều. Cảm giác về con người cô đơn giữa thành phố, sự tò mò muốn nhìn trộm đời người khác, nỗi sợ thân phận bị đánh tráo — những chủ đề ấy đọc trong thời mạng xã hội lại thấy gần hơn bao giờ hết. Và cách ông dựng một câu đố gọn trong mười trang vẫn là bài học tốt cho người tập viết truyện ngắn.

Góc nhìn hôm nay: tìm đọc và tìm đến

Ở Ikebukuro, Tokyo, ngôi nhà cũ của Rampo cùng nhà kho (dozō) chứa sách của ông được Đại học Rikkyo gìn giữ, có những ngày mở cửa cho khách xem. Quê ông ở Nabari, tỉnh Mie, cũng có tượng và dấu tích tưởng niệm. Với người đọc tiếng Anh, tuyển tập Japanese Tales of Mystery and Imagination (bản dịch của James B. Harris, in lần đầu 1956) là cửa vào kinh điển, gồm nhiều truyện ngắn nêu trên. Người đọc tiếng Việt nên tìm các tuyển tập truyện ngắn đã dịch, và đọc theo thứ tự: một truyện câu đố (D-zaka, Shinri shiken) trước, một truyện ám ảnh (Ningen isu) sau, để thấy cả hai mặt của ông.