Matsumoto Seichō và trinh thám xã hội: Ten to sen, Suna no utsuwa

Matsumoto Seichō (1909–1992) là nhà văn khởi xướng dòng trinh thám xã hội (shakai-ha) của Nhật: thay vì đố mẹo trong biệt thự, ông viết về viên chức, kẻ đứng sau tham nhũng, người bình thường bị hoàn cảnh đẩy tới tội ác. Hai cuốn Ten to sen và Me no kabe, ra sách năm 1958, tạo nên "cơn sốt Seichō" và đổi hướng cả thể loại. Ông bắt đầu viết muộn, ngoài bốn mươi tuổi, nhưng để lại một khối tác phẩm đồ sộ, thường được nói là khoảng một nghìn truyện lớn nhỏ.

Một người không qua trường lớp

Seichō lớn lên ở Kokura (nay thuộc thành phố Kitakyushu, tỉnh Fukuoka) trong một gia đình nghèo. Ông chỉ học hết bậc tiểu học cao đẳng rồi đi làm: chạy việc cho công ty điện, học nghề in, vẽ mẫu quảng cáo, rồi làm ở bộ phận thiết kế quảng cáo của báo Asahi chi nhánh miền Tây. Ông tự học bằng sách, bằng thư viện, và mang theo suốt đời mặc cảm của người đứng ngoài hệ thống bằng cấp — thứ mặc cảm về sau thấm vào rất nhiều nhân vật của ông.

Năm 1950, ở tuổi 41, ông gửi truyện dự thi của một tạp chí và được chú ý. Năm 1953, truyện ngắn Aru "Kokura nikki" den (tạm dịch: Chuyện về cuốn "Nhật ký Kokura") đoạt giải Akutagawa — giải văn chương thuần tuý danh giá nhất Nhật Bản. Nghĩa là Seichō bước vào văn đàn qua cửa văn học nghiêm túc, rồi mới rẽ sang trinh thám. Điều này giải thích vì sao trinh thám của ông luôn nặng phần con người.

1957–1958: Ten to sen và Me no kabe

Ten to sen (tạm dịch: Điểm và đường) đăng nhiều kỳ trên tạp chí du lịch Tabi từ năm 1957. Truyện mở ra với hai thi thể trên một bờ biển ở Fukuoka, trông như một vụ tự tử vì tình. Một cảnh sát lão làng địa phương và một thanh tra trẻ từ Tokyo không tin như vậy, và cuộc điều tra dẫn tới một vụ tham nhũng trong một bộ ở trung ương.

Cái nổi tiếng nhất của Ten to sen là "bốn phút ở ga Tokyo": trong ngày, chỉ có đúng bốn phút người đứng ở một sân ga có thể nhìn thẳng sang một sân ga khác mà không bị đoàn tàu nào che khuất. Chi tiết này là phần mở đầu, không phải lời giải, nhưng nó nói lên phong cách Seichō: câu đố mọc ra từ đời thực — từ bảng giờ tàu, từ thói quen đi lại của người Nhật — chứ không từ một căn phòng được dựng riêng cho mẹo.

Me no kabe (tạm dịch: Bức tường mắt) cùng thời kể về một vụ lừa đảo hối phiếu khiến một kế toán trưởng tự tử, và người cấp dưới đi tìm sự thật. Đây là một trong những tiểu thuyết đầu tiên của Nhật đặt tội phạm cổ cồn trắng và thế giới ngầm làm ăn vào trung tâm.

Những tác phẩm nên biết

Tiếng Anh có Points and Lines, Inspector Imanishi Investigates (tức Suna no utsuwa), Tokyo Express (một bản dịch khác của Ten to sen) và A Quiet Place. Những ai đọc tiếng Anh có thể dùng các bản này để vào Seichō.

Cách Seichō dựng một vụ án

Thám tử là người làm công ăn lương

Người điều tra trong truyện Seichō thường là cảnh sát bình thường: lương thấp, gia đình chờ cơm, phải xin cấp trên từng chuyến công tác. Thanh tra Imanishi trong Suna no utsuwa đi tàu đêm, ngủ nhà trọ rẻ, ghi chép vào sổ tay, tối về chăm cây cảnh. Không có khoảnh khắc thiên tài nào; chỉ có sự kiên trì đi thêm một ga nữa, hỏi thêm một người nữa.

Động cơ quan trọng hơn mẹo

Seichō luôn hỏi: điều gì khiến một người có địa vị, có tương lai phải giết người? Câu trả lời thường nằm ở quá khứ — xuất thân bị che giấu, một lần sa chân thời chiến hoặc ngay sau chiến tranh, một vết nhơ mà xã hội Nhật thời đó không tha thứ. Kẻ phạm tội trong truyện ông vừa đáng sợ vừa đáng thương, và người đọc gấp sách lại thường thấy mình đang nghĩ về xã hội hơn là về hung thủ.

Địa lý là một nhân vật

Từ bãi biển Kyushu, vùng tuyết Hokuriku đến những làng xa miền núi, truyện Seichō là một tấm bản đồ nước Nhật thời tăng trưởng. Không ít độc giả từng đi theo lộ trình trong sách. Người ta nói Seichō đã sinh ra cả một dòng "trinh thám du lịch" — dòng mà Nishimura Kyōtarō về sau đẩy lên đỉnh với hàng trăm vụ án trên tàu hoả.

Di sản: tại sao gọi ông là bước ngoặt

• Mở rộng độc giả: trước Seichō, trinh thám là thứ của người mê thể loại. Sau ông, nhân viên văn phòng, bà nội trợ, sinh viên đều đọc trinh thám như đọc tiểu thuyết.
• Đưa trinh thám thành công cụ phê phán: tham nhũng, mafia làm ăn, định kiến xã hội lần đầu được đặt vào thể loại đại chúng một cách nghiêm túc.
• Người kế tục: Mizukami Tsutomu, Morimura Seiichi, rồi Miyabe Miyuki và Higashino Keigo đều được nhắc là thừa hưởng tinh thần của ông. Miyabe Miyuki từng tuyển chọn và giới thiệu một bộ truyện ngắn của Seichō.
• Điện ảnh, truyền hình: bản phim Suna no utsuwa năm 1974 của đạo diễn Nomura Yoshitarō được coi là một trong những phim trinh thám Nhật hay nhất; truyện Seichō tới nay vẫn liên tục được làm phim truyền hình.

Người ta cũng chê ông: viết quá nhanh, quá nhiều, đôi khi cốt truyện có chỗ dựa vào trùng hợp. Phe bản cách cho rằng sự thống trị của xã hội phái làm câu đố bị coi rẻ suốt hai thập niên. Nhưng ngay cả những người chê cũng thừa nhận: sau Seichō, không ai viết trinh thám Nhật mà không phải trả lời câu hỏi "con người trong truyện này có thật không".

Góc nhìn hôm nay: đọc Seichō để hiểu nước Nhật

Đọc Seichō bây giờ là đọc một bức tranh nước Nhật những năm 1950–1960: tàu hơi nước, điện thoại công cộng, nhà trọ ven ga, sự phân tầng giữa Tokyo và tỉnh lẻ, những ký ức chiến tranh còn rỉ máu. Với người Việt, đó là một cách hiểu thời tăng trưởng thần tốc của Nhật từ phía bóng tối, bổ sung cho những câu chuyện thành công quen thuộc.

Ai đến Kitakyushu có thể ghé Bảo tàng Văn học Matsumoto Seichō gần thành Kokura, mở cửa năm 1998. Bảo tàng dựng lại một phần ngôi nhà ở Tokyo của ông, gồm thư phòng và kho sách, để người xem hình dung một người viết làm việc với cường độ phi thường như thế nào. Thứ tự đọc gợi ý: Ten to sen (ngắn, gọn) → Zero no shōten (không khí) → Suna no utsuwa (dày, đỉnh cao).