Bản cách (honkaku, 本格) là dòng trinh thám Nhật coi câu đố là trung tâm: án mạng khó, manh mối bày ra công bằng, thám tử giải bằng lý lẽ. Xã hội phái (shakai-ha, 社会派) là dòng coi tội ác là tấm gương của xã hội: thủ phạm thường là người bình thường bị hoàn cảnh đẩy tới, và câu hỏi lớn nhất là "vì sao", không phải "bằng cách nào". Gần như mọi cuốn trinh thám Nhật bạn cầm lên hôm nay đều đứng đâu đó giữa hai cực này.
Hai chữ Hán, hai cách hiểu một vụ án
Chữ "bản cách" trong tiếng Nhật nghĩa gốc là "chính thống, đúng chuẩn". Khi gắn vào trinh thám, nó chỉ những truyện đi đúng con đường mà Poe mở ra và các tác giả Anh – Mỹ "thời hoàng kim" (thập niên 1920–1930) hoàn thiện: một vụ án tưởng như bất khả, một nhóm nghi phạm, một thám tử, và một lời giải logic mà người đọc tinh ý có thể tự tìm ra trước.
"Xã hội phái" thì nghĩa đen là "phái xã hội". Truyện thuộc dòng này vẫn có án mạng, vẫn có điều tra, nhưng sức nặng dồn sang động cơ, sang bối cảnh: tham nhũng trong bộ máy, nợ nần, định kiến, những vết thương thời hậu chiến. Người điều tra thường là cảnh sát bình thường hoặc nhà báo, lần theo dấu vết bằng chân và bằng sổ tay hơn là bằng một khoảnh khắc loé sáng trong phòng khách.
| Tiêu chí | Bản cách (honkaku) | Xã hội phái (shakai-ha) |
|---|---|---|
| Câu hỏi trung tâm | Ai làm, làm thế nào | Vì sao làm, xã hội nào sinh ra chuyện này |
| Kiểu án | Phòng kín, chứng cứ ngoại phạm tưởng hoàn hảo, án liên hoàn trong không gian khép kín | Án "đời thường": vụ chết trên bãi biển, xác ở ga tàu, người mất tích |
| Thám tử | Thám tử tài tử lập dị, thông minh vượt trội | Cảnh sát, phóng viên, người thường kiên nhẫn |
| Người đọc được mời | Thi trí với tác giả | Hiểu và day dứt cùng nhân vật |
| Tên tuổi tiêu biểu | Yokomizo Seishi, Shimada Sōji, Ayatsuji Yukito | Matsumoto Seichō, Mizukami Tsutomu, Miyabe Miyuki |
Từ "bản cách – biến cách" trước chiến tranh
Cặp đối lập đầu tiên của trinh thám Nhật không phải bản cách – xã hội phái, mà là bản cách – biến cách (henkaku, 変格). Vào thập niên 1920, khi truyện trinh thám Nhật bắt đầu có chỗ đứng trên các tạp chí như Shinseinen, nhà văn Kōga Saburō dùng chữ "bản cách" để gọi những truyện lấy suy luận làm xương sống, và "biến cách" cho những truyện đi lệch: kỳ quái, ám ảnh, đôi khi rùng rợn và gợi dục.
Điều thú vị là chính Edogawa Rampo, người được coi là cha đẻ trinh thám Nhật, lại viết rất nhiều truyện "biến cách". Những truyện ngắn ám ảnh nhất của ông nằm ở vùng giáp ranh giữa trinh thám và kinh dị tâm lý. Nghĩa là ngay từ đầu, trinh thám Nhật đã có hai linh hồn: một bên mê logic, một bên mê bóng tối trong lòng người.
Chữ "suiri" thay cho chữ "tantei"
Trước chiến tranh, người Nhật gọi thể loại này là tantei shōsetsu — tiểu thuyết thám tử. Sau 1945, tên gọi phổ biến dần chuyển thành suiri shōsetsu — tiểu thuyết suy lý. Cách giải thích hay được nhắc là chữ "trinh" (偵) không nằm trong danh sách chữ Hán thông dụng ban hành năm 1946, nên báo chí và nhà xuất bản chuộng một từ khác. Từ "suiri" cũng tiện ở chỗ nó rộng hơn: không cần có thám tử, chỉ cần có suy luận. Ngày nay người Nhật nói "misuteri" (mystery) cho cả hai.
Bản cách thời hậu chiến: Yokomizo và những làng quê u ám
Năm 1946, Yokomizo Seishi cho đăng Honjin satsujin jiken (tạm dịch: Án mạng ở nhà Honjin), giới thiệu thám tử Kindaichi Kōsuke. Đây là một vụ án phòng kín giữa đêm tuyết ở vùng nông thôn Okayama, được dựng rất chặt, và thường được coi là cột mốc mở ra thời kỳ bản cách sau chiến tranh. Tác phẩm nhận giải thưởng đầu tiên của Câu lạc bộ Nhà văn Trinh thám Nhật Bản năm 1948 — tổ chức do Edogawa Rampo lập năm 1947, tới năm 1963 đổi tên thành Hiệp hội Nhà văn Trinh thám Nhật Bản như ngày nay.
Truyện của Yokomizo mượn cấu trúc câu đố phương Tây nhưng khoác lên chất liệu Nhật: dòng họ đất địa chủ, gia sản tranh chấp, đền miếu, bài đồng dao, những hòn đảo cô lập. Công thức đó về sau trở thành một "mẫu gen" mà trinh thám Nhật, kể cả truyện tranh, còn dùng lại tới hôm nay.
Cú rẽ cuối thập niên 1950: Matsumoto Seichō
Năm 1957–1958, Matsumoto Seichō đăng nhiều kỳ Ten to sen (tạm dịch: Điểm và đường) và Me no kabe (tạm dịch: Bức tường mắt). Hai cuốn ra sách năm 1958 và bán chạy tới mức báo chí gọi là "cơn sốt Seichō". Từ đây, người ta bắt đầu nói tới "xã hội phái".
Seichō không chống lại câu đố — Ten to sen vẫn xoay quanh một chứng cứ ngoại phạm dựa trên giờ tàu chạy, thứ rất "bản cách". Cái ông chống lại là sự giả tạo: những biệt thự kỳ quái, những thám tử như từ trên trời rơi xuống, những động cơ chỉ để phục vụ mẹo. Ý của ông thường được tóm lại là phải đưa trinh thám ra khỏi "nhà ma" để đặt vào đời thực. Trong truyện của ông, thủ phạm là viên chức, kẻ trung gian, người có quá khứ cần giấu, và đằng sau họ là một hệ thống.
Suốt thập niên 1960, xã hội phái gần như chiếm sân. Nhiều nhà văn đi theo: Mizukami Tsutomu với những tiểu thuyết về nghèo đói và vùng quê, Morimura Seiichi về sau với các vụ án gắn với doanh nghiệp và quá khứ. Bản cách lùi vào bóng, bị chê là trò đố chữ xa đời.
Các mốc chính: dòng nào lên, dòng nào xuống
- 1923 — Edogawa Rampo ra mắt với truyện ngắn Nisen dōka; trinh thám Nhật có tiếng nói riêng.
- Cuối thập niên 1920 — cặp khái niệm bản cách / biến cách được dùng rộng rãi.
- 1946 — Honjin satsujin jiken của Yokomizo Seishi; bản cách hậu chiến lên ngôi.
- 1957–1958 — Matsumoto Seichō với Ten to sen, Me no kabe; xã hội phái ra đời.
- Giữa thập niên 1970 — làn sóng phim chuyển thể truyện Yokomizo (nổi bật là bản phim Inugami-ke no ichizoku năm 1976) làm độc giả mới quay lại với bản cách cổ điển.
- 1981 — Shimada Sōji in Án mạng Hoàng đạo Tokyo, một câu đố thuần tuý giữa thời xã hội phái.
- 1987 — Ayatsuji Yukito in Án mạng ở Thập giác quán; làn sóng tân bản cách (shin honkaku) bắt đầu.
- 2000 — Câu lạc bộ Nhà văn Bản cách (Honkaku Mystery Writers Club of Japan) thành lập, lập giải thưởng riêng cho dòng này từ năm sau.
Tân bản cách và cuộc cãi vã muôn thuở
Khi Ayatsuji và những người cùng thế hệ (Utano Shōgo, Norizuki Rintarō, Arisugawa Alice, Abiko Takemaru) xuất hiện cuối thập niên 1980, nhiều nhà phê bình quen với xã hội phái chê thẳng: nhân vật như con rối, bối cảnh như sân khấu, không có "con người". Phe tân bản cách đáp lại rằng câu đố tự nó là một hình thức nghệ thuật, và người đọc có quyền được thi trí công bằng với tác giả.
Cuộc tranh luận này không bao giờ kết thúc hẳn, nhưng nó tạo ra một thứ quý: mỗi dòng phải tự làm mới mình. Bản cách học cách cho nhân vật có máu thịt hơn; xã hội phái học cách dựng cốt truyện chặt hơn. Năm 2006, khi Phía sau nghi can X của Higashino Keigo vừa đoạt giải Naoki vừa đứng đầu các bảng xếp hạng trinh thám, giới phê bình lại cãi nhau một trận về việc nó có "đủ bản cách" hay không. Chính cuộc cãi đó cho thấy ranh giới giữa hai dòng đã mờ tới mức nào.
Đọc một cuốn sách, nhận ra nó thuộc dòng nào
Không cần thuộc lý thuyết. Vài dấu hiệu sau đủ để định vị một cuốn trinh thám Nhật:
- Có sơ đồ nhà, bản vẽ phòng ở đầu sách? Gần như chắc chắn là bản cách. Tác giả muốn bạn có đủ dữ kiện không gian để tự giải.
- Có trang "thách thức độc giả"? Đó là truyền thống từ Ellery Queen, rất được dòng bản cách Nhật yêu.
- Người điều tra đi tàu khắp nước, ghé nhiều tỉnh, hỏi chuyện nhiều người? Thường là xã hội phái, hoặc dòng "trinh thám du lịch" ăn theo nó.
- Chương cuối dành cho quá khứ của thủ phạm hơn là cho cách gây án? Đó là dấu vân tay của xã hội phái.
- Cả hai đều mạnh? Bạn đang đọc trinh thám Nhật hiện đại — Higashino Keigo, Miyabe Miyuki và rất nhiều người khác đứng ở chỗ giao nhau này.
Góc nhìn hôm nay: dùng hai khái niệm này để chọn sách
Với người Việt mới vào trinh thám Nhật, biết hai chữ "bản cách" và "xã hội phái" giúp tránh thất vọng. Ai thích giải đố, mê không khí như Conan hay Kindaichi, nên bắt đầu từ bản cách: Yokomizo Seishi, Shimada Sōji, Ayatsuji Yukito. Ai thích tiểu thuyết có chiều sâu tâm lý, đọc để hiểu xã hội Nhật sau chiến tranh, nên đi đường Matsumoto Seichō rồi Miyabe Miyuki. Higashino Keigo là cây cầu giữa hai bên, nên thường là cuốn đầu tiên người ta được giới thiệu.
Một cách đọc vui là đọc theo cặp: một cuốn bản cách và một cuốn xã hội phái cùng thời, rồi so xem hai tác giả nhìn cùng một xã hội Nhật khác nhau ra sao. Ở Nhật, Bảo tàng Văn học Matsumoto Seichō tại Kitakyushu và khu nhà cũ của Edogawa Rampo ở Ikebukuro (nay thuộc Đại học Rikkyo) là hai điểm đến cho người muốn chạm vào lịch sử thể loại. Các bảng xếp hạng thường niên như Kono Misuteri ga Sugoi! là chỗ tốt để xem dòng nào đang thịnh.
Câu hỏi thường gặp
Bản cách (honkaku) là gì?
Bản cách là dòng trinh thám Nhật đặt câu đố logic ở trung tâm. Tác giả bày đủ manh mối để người đọc có thể tự suy ra lời giải trước thám tử. Án phòng kín, chứng cứ ngoại phạm và án liên hoàn trong không gian khép kín là những kiểu quen thuộc.
Xã hội phái là gì?
Xã hội phái (shakai-ha) là dòng trinh thám coi tội ác như tấm gương phản chiếu xã hội. Truyện tập trung vào động cơ, hoàn cảnh và những vấn đề như tham nhũng, nợ nần, định kiến. Matsumoto Seichō được coi là người khởi xướng từ cuối thập niên 1950.
Tân bản cách khác bản cách cũ thế nào?
Tân bản cách (shin honkaku) là làn sóng hồi sinh câu đố thuần tuý từ năm 1987, mở đầu bằng Án mạng ở Thập giác quán của Ayatsuji Yukito. So với bản cách cũ, nó tự ý thức về truyền thống thể loại hơn, hay chơi với chính quy ước trinh thám và thường có nhân vật là sinh viên, người mê trinh thám.
Biến cách (henkaku) là gì?
Biến cách là tên gọi trước chiến tranh cho những truyện trinh thám đi lệch khỏi suy luận thuần tuý, nghiêng về kỳ quái, ám ảnh và kinh dị tâm lý. Nhiều truyện ngắn nổi tiếng của Edogawa Rampo thuộc nhóm này.
Higashino Keigo thuộc dòng bản cách hay xã hội phái?
Higashino viết cả hai và thường pha trộn. Nhiều truyện của ông có câu đố chặt kiểu bản cách nhưng điểm rơi cảm xúc nằm ở động cơ con người, rất gần xã hội phái. Vì vậy ông hay được coi là cây cầu giữa hai dòng.
