Shimada Sōji và Án mạng Hoàng đạo Tokyo: câu đố thách thức độc giả

Shimada Sōji (sinh năm 1948 ở Fukuyama, tỉnh Hiroshima) là nhà văn được giới trinh thám Nhật gọi là "cha đỡ đầu" của làn sóng tân bản cách. Tiểu thuyết đầu tay của ông, Án mạng Hoàng đạo Tokyo (Senseijutsu satsujin jiken, 1981), là một câu đố thuần tuý xuất hiện giữa lúc trinh thám xã hội đang thống trị, và tới nay vẫn được coi là một trong những truyện có mẹo táo bạo nhất từng viết. Ông còn là người tự tay giới thiệu cả một thế hệ tác giả trẻ, từ Ayatsuji Yukito trở đi.

Một cuốn sách "sai thời" năm 1981

Đầu thập niên 1980, trinh thám Nhật nằm trong tay xã hội phái và dòng "trinh thám du lịch" ăn theo. Câu đố phòng kín, thám tử lập dị, trang thách thức độc giả bị xem là thứ của quá khứ. Shimada khi ấy đã ngoài ba mươi, tốt nghiệp ngành thiết kế ở Đại học Mỹ thuật Musashino, từng thử nhiều nghề — lái xe tải, vẽ minh hoạ, viết nhạc. Ông gửi bản thảo dự Giải Edogawa Rampo năm 1980. Bản thảo vào tới vòng chung khảo nhưng không đoạt giải.

Năm sau, Kodansha vẫn in cuốn sách. Giới phê bình thời đó không mặn mà, nhưng độc giả trẻ mê câu đố thì truyền tay nhau. Theo thời gian, Án mạng Hoàng đạo Tokyo trở thành "sách gối đầu" của những người về sau làm nên làn sóng tân bản cách. Năm 2004 cuốn sách có bản tiếng Anh The Tokyo Zodiac Murders, và từ khi Pushkin Press in lại năm 2015 thì được biết rộng rãi ở phương Tây.

Câu đố: một vụ án bỏ ngỏ hơn bốn mươi năm

Không spoil: phần dưới chỉ kể tình huống ban đầu, như trên bìa sách. Không nhắc lời giải hay mẹo.

Năm 1936, một hoạ sĩ lập dị được phát hiện chết trong xưởng vẽ khoá kín ở Tokyo. Ông để lại một bản thảo điên loạn trộn lẫn chiêm tinh và giả kim thuật, mô tả một kế hoạch rùng rợn nhắm vào các cô gái trong gia đình mình, mỗi người ứng với một cung hoàng đạo. Sau cái chết của ông, những điều trong bản thảo lần lượt xảy ra, thi thể được tìm thấy rải khắp nước Nhật. Vụ án làm cả nước bàn tán, hàng nghìn người nghiệp dư thử giải, nhưng suốt hơn bốn mươi năm không ai tìm ra lời đáp.

Cuối thập niên 1970, một chàng thầy bói chiêm tinh kiêm thám tử nghiệp dư tên Mitarai Kiyoshi và người bạn hoạ sĩ minh hoạ Ishioka Kazumi nhận lại hồ sơ. Ishioka kể chuyện, như Watson; Mitarai thì thất thường, khi hưng phấn khi trầm uất, đầu óc sắc như dao.

Điều làm cuốn sách nổi tiếng là sự công bằng: Shimada chen vào hai trang "thách thức độc giả", tuyên bố rằng mọi dữ kiện đã có đủ. Cả nước Nhật trong truyện không giải được, và tác giả thách bạn — với cùng dữ kiện — làm tốt hơn. Rất nhiều người đọc kể rằng họ đã dừng lại ở trang đó cả tuần.

Lý thuyết của Shimada: "câu đố huyễn hoặc" và lời giải lạnh lùng

Shimada không chỉ viết, ông còn lý luận. Năm 1989, ông in Honkaku misuteri sengen (tạm dịch: Tuyên ngôn trinh thám bản cách). Ý chính của ông có thể tóm tắt:

• Một truyện bản cách cần mở ra bằng một bí ẩn huyễn hoặc, gần như siêu nhiên: người chết trong phòng khoá, thi thể bay lên cây, căn nhà nghiêng.
• Rồi bí ẩn ấy phải được giải bằng logic thuần tuý, không ma quỷ, không trùng hợp.
• Khoảng cách giữa hai đầu — từ cái không thể tới cái hiển nhiên — chính là niềm vui của thể loại.

Cách nghĩ này khác với Matsumoto Seichō, người muốn đưa trinh thám "ra khỏi nhà ma". Shimada thì nói: hãy dựng nhà ma đẹp nhất có thể, rồi đốt đèn lên cho người đọc thấy nó được làm bằng gỗ và đinh.

Các tác phẩm và nhân vật khác

Mitarai Kiyoshi xuất hiện trong nhiều tiểu thuyết và truyện ngắn suốt mấy chục năm, về sau rời Nhật sang châu Âu làm nhà nghiên cứu não bộ. Cặp Mitarai – Ishioka có một lượng người hâm mộ riêng rất trung thành ở Nhật, và đã có những bản chuyển thể khác nhau.

Người mở cửa cho tân bản cách

Vai trò lớn nhất của Shimada có lẽ không nằm trong sách của ông. Cuối thập niên 1980, ông đọc bản thảo của những sinh viên trong các câu lạc bộ trinh thám đại học — nổi bật là Câu lạc bộ nghiên cứu trinh thám của Đại học Kyoto — và giới thiệu họ với biên tập viên Kodansha. Năm 1987, Án mạng ở Thập giác quán của Ayatsuji Yukito ra đời với lời giới thiệu của ông, mở ra làn sóng tân bản cách. Tiếp theo là Utano Shōgo, Norizuki Rintarō, Abiko Takemaru… Những cuốn đầu tay của họ thường mang lời đề tựa của Shimada như một con dấu bảo chứng.

Ayatsuji tri ân bằng cách đặt tên thám tử của mình là Shimada Kiyoshi — ghép họ của Shimada Sōji với tên của Mitarai Kiyoshi.

Shimada còn đưa bản cách ra khỏi nước Nhật. Từ năm 2009, ông bảo trợ một giải thưởng trinh thám mang tên mình cho tác giả viết tiếng Hoa, do một nhà xuất bản ở Đài Loan tổ chức, mở đường cho dòng bản cách ở Đài Loan và Trung Quốc. Ở quê nhà Fukuyama, một giải thưởng cho người viết trinh thám mới do ông làm giám khảo cũng được lập từ năm 2008.

Góc nhìn hôm nay: đọc Án mạng Hoàng đạo Tokyo thế nào cho trọn

Lời khuyên lớn nhất: tránh mọi bài bình luận, video, diễn đàn trước khi đọc xong. Mẹo của cuốn sách nổi tiếng đến mức nó đã bị nhắc tới, mượn lại, thậm chí bị "tiết lộ vô tình" trong những tác phẩm khác. Một khi đã biết, không có cách nào đọc lại lần đầu.

Lời khuyên thứ hai: khi tới trang thách thức độc giả, hãy dừng lại thật. Lấy giấy, vẽ sơ đồ, ghi các mốc thời gian, liệt kê điều kỳ lạ. Đây là kiểu sách được viết để bạn đối đầu, không phải để đọc lướt. Kể cả khi đoán sai — và đa số người đọc đoán sai — cảm giác khi lời giải hiện ra mới là thứ khiến cuốn sách sống bốn mươi năm.

Lời khuyên thứ ba: đọc xong thì đọc tiếp Án mạng ở Thập giác quán của Ayatsuji. Đặt hai cuốn cạnh nhau sẽ thấy rõ một truyền thống được trao tay ra sao.