Yokomizo Seishi và thám tử Kindaichi Kōsuke: án mạng ở làng quê Nhật

Yokomizo Seishi (1902–1981) là nhà văn đưa trinh thám câu đố Nhật lên đỉnh cao sau chiến tranh, còn Kindaichi Kōsuke là thám tử của ông: một anh chàng tóc rối, mặc kimono sờn và hakama nhàu, hay gãi đầu khi nghĩ, chuyên phá những vụ án u ám trong các dòng họ vùng quê. Kindaichi ra mắt năm 1946 trong Honjin satsujin jiken (tạm dịch: Án mạng ở nhà Honjin) và xuất hiện trong khoảng bảy mươi truyện dài ngắn. Ông là "ông nội" của cậu Kindaichi Hajime trong truyện tranh nổi tiếng thập niên 1990.

Từ biên tập viên thành người viết của làng quê Okayama

Yokomizo sinh năm 1902 ở Kobe, học dược, từng làm ở hiệu thuốc của gia đình. Ông được Edogawa Rampo kéo lên Tokyo và trong nửa sau thập niên 1920 làm biên tập cho tạp chí Shinseinen — chiếc nôi của trinh thám Nhật thời đó. Những năm 1930, ông mắc lao, phải về miền núi tỉnh Nagano dưỡng bệnh, viết chậm lại.

Bước ngoặt đến từ một hoàn cảnh không ai muốn: cuối chiến tranh, gia đình ông sơ tán về một làng nông thôn ở tỉnh Okayama. Những năm sống ở đó, ông quan sát nếp nhà đất địa chủ, chuyện thừa kế, đền miếu, tục lệ, giọng nói địa phương. Khi được viết tự do trở lại sau năm 1945, Yokomizo dồn tất cả vào truyện. Okayama trở thành "xứ sở Kindaichi" — nhiều vụ án nổi tiếng nhất xảy ra ở đó.

Honjin satsujin jiken: phòng kín giữa đêm tuyết

Đăng năm 1946 trên tạp chí Hōseki, Honjin satsujin jiken kể về một vụ án mạng trong đêm tân hôn tại nhà của một dòng họ từng là trạm nghỉ cho quan lại thời Edo (honjin). Hiện trường là căn phòng biệt lập, xung quanh tuyết phủ không dấu chân. Đó là bài toán phòng kín kiểu John Dickson Carr, nhưng được đặt vào một ngôi nhà Nhật với vách giấy, sân vườn và tiếng đàn koto.

Yokomizo không giấu mình học từ phương Tây — nhân vật trong truyện còn bàn về các truyện phòng kín nổi tiếng. Cái mới là ông chứng minh câu đố kiểu phương Tây có thể mọc rễ trong đất Nhật. Tác phẩm nhận giải thưởng đầu tiên của Câu lạc bộ Nhà văn Trinh thám năm 1948 và mở ra cả một thời kỳ.

Cảnh báo spoil: bài này chỉ nói về bối cảnh và cách dựng truyện, không nhắc thủ phạm hay mẹo của bất kỳ vụ án nào.

Kindaichi Kōsuke: thám tử trông không giống thám tử

Trái với Holmes sắc lạnh hay Poirot chỉn chu, Kindaichi nhìn qua giống một anh sinh viên nghèo. Những nét làm nên ông:

• Ngoại hình: tóc bù rối như tổ quạ, mũ phớt cũ, kimono và hakama nhàu nát, dáng người nhỏ. Khi phấn khích thì nói lắp và gãi đầu liên hồi.
• Lý lịch: quê vùng Tōhoku, từng sang Mỹ, trải qua một quãng sa ngã rồi được một người đồng hương giàu có giúp đứng dậy và tài trợ mở văn phòng thám tử.
• Cộng sự: thanh tra Isokawa ở Okayama và thanh tra Todoroki ở Tokyo, hai người cảnh sát tin ông và dọn đường cho ông làm việc.
• Tính cách: hiền, ngại va chạm, không thích phô trương. Ông thường buồn khi án được giải, vì lời giải hiếm khi mang lại hạnh phúc cho ai.

Có một điều người đọc hay đem ra trêu: Kindaichi thường giải được án khi xác chết đã chất thành đống. Đó là hệ quả của kiểu truyện án liên hoàn mà Yokomizo ưa dùng, nhưng cũng làm ông mang tiếng "thám tử chậm". Người hâm mộ đáp lại: ông không đi ngăn án, ông đi tìm sự thật — và sự thật trong các dòng họ ấy được chôn rất sâu.

Những vụ án tiêu biểu

Nhìn bảng sẽ thấy "công thức Yokomizo": một cộng đồng khép kín, một dòng họ có máu mặt, một bí mật thế hệ trước, một bài đồng dao hay truyền thuyết làm khung cho chuỗi án mạng. Chính cái khung này về sau được truyện tranh và phim trinh thám Nhật dùng lại không biết bao nhiêu lần.

Cơn sốt thập niên 1970: khi điện ảnh làm sống lại Kindaichi

Thập niên 1960 là thời của xã hội phái, Yokomizo bị coi là cũ. Nhưng giữa thập niên 1970, nhà xuất bản Kadokawa in lại hàng loạt sách của ông ở dạng bìa mềm, đồng thời đầu tư làm phim. Bản phim Inugami-ke no ichizoku năm 1976 của đạo diễn Ichikawa Kon, với Ishizaka Kōji vào vai Kindaichi, thành công lớn và kéo theo cả loạt phim tiếp theo. Cách làm "sách và phim cùng quảng bá cho nhau" của Kadokawa về sau được gọi là chiến lược đa phương tiện, và Yokomizo — khi ấy đã ngoài bảy mươi — bỗng trở thành tác giả bán chạy của thế hệ trẻ.

Hình ảnh đôi chân dựng ngược nhô lên khỏi mặt hồ trong phim năm 1976 (chỉ là một cảnh giữa phim, không phải lời giải) trở thành một biểu tượng văn hoá đại chúng ở Nhật, bị bắt chước và giễu nhại nhiều lần. Ichikawa Kon chính mình làm lại bộ phim này năm 2006, vẫn với Ishizaka Kōji — một chuyện hiếm thấy trong lịch sử điện ảnh.

Vì sao Kindaichi còn sống tới hôm nay

Có ba lý do. Thứ nhất, câu đố của Yokomizo thật sự chặt; giới mê bản cách Nhật vẫn xếp vài cuốn của ông vào hàng hay nhất mọi thời. Thứ hai, không khí: làng quê hậu chiến, nhà cũ ẩm mốc, những con người bị quá khứ trói buộc — thứ không khí mà người đọc nhớ lâu hơn cả lời giải. Thứ ba, Kindaichi được "truyền đời": năm 1992, bộ truyện tranh Kindaichi Shōnen no Jikenbo cho ra đời cậu cháu nội Kindaichi Hajime với câu cửa miệng nhân danh ông nội, đưa cái tên này tới hàng triệu độc giả nhỏ tuổi, trong đó có rất nhiều bạn đọc Việt Nam.

Kindaichi Kōsuke cũng đứng cạnh Akechi Kogorō của Rampo như hai thám tử lớn nhất trong văn học Nhật, và thường được người Nhật đem ra so với Holmes và Poirot như ba hình mẫu thám tử của ba nền văn hoá.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem gì, đi đâu

Người mới đọc nên bắt đầu từ Honjin satsujin jiken (ngắn, sạch, câu đố đẹp) rồi tới Gokumon-tō, cuốn thường đứng đầu các cuộc bình chọn trinh thám Nhật hay nhất. Bản tiếng Anh của cả hai đã được Pushkin Press phát hành trong loạt Pushkin Vertigo (The Honjin Murders, Death on Gokumon Island), cùng The Inugami Curse và The Village of Eight Graves. Với bản tiếng Việt, nên kiểm tra kỹ thông tin nhà xuất bản trước khi mua.

Ở Okayama, vùng Mabi (thành phố Kurashiki) — nơi Yokomizo sơ tán — có nhà cũ của ông được giữ làm điểm tham quan, và địa phương thường tổ chức sự kiện cho người hâm mộ, có cả màn hoá trang thành thám tử tóc rối. Đây là một ví dụ hiếm hoi một vùng quê "nhận" một thám tử hư cấu làm người con của mình.