FTX sụp đổ: sàn tiền mã hoá mất trắng trong mười ngày tháng 11/2022

FTX, một trong những sàn giao dịch tiền mã hoá lớn nhất thế giới, sụp đổ chỉ trong khoảng mười ngày của tháng 11 năm 2022: từ bài báo của CoinDesk ngày 2 tháng 11 về bảng cân đối của công ty anh em Alameda Research, tới làn sóng rút tiền, rồi nộp đơn phá sản ngày 11 tháng 11. Người sáng lập Sam Bankman-Fried bị bồi thẩm đoàn ở New York kết tội gian lận tháng 11 năm 2023 và bị tuyên 25 năm tù tháng 3 năm 2024. Cốt lõi vụ việc, theo phán quyết, là tiền gửi của khách hàng sàn đã bị chuyển sang Alameda để dùng vào mục đích khác.

Hai công ty, một người sáng lập

Sam Bankman-Fried, cựu nhà giao dịch ở Phố Wall, lập quỹ giao dịch tiền mã hoá Alameda Research năm 2017, rồi lập sàn FTX năm 2019. FTX tăng trưởng rất nhanh: đến đầu năm 2022, công ty được định giá khoảng 32 tỷ USD, có quảng cáo trong các sự kiện thể thao lớn, mua quyền đặt tên một nhà thi đấu ở Miami, và có nhiều nhà đầu tư mạo hiểm danh tiếng.

Trên lý thuyết, FTX (sàn giao dịch, giữ tiền của khách) và Alameda (quỹ tự doanh, đầu tư bằng tiền của mình) là hai công ty tách biệt. Trên thực tế, theo lời khai tại toà của các cựu lãnh đạo, ranh giới đó không tồn tại.

Mười ngày tháng 11/2022

Một sàn giao dịch giữ tiền khách hàng đúng nghĩa thì có thể chịu được làn sóng rút tiền, vì tiền của khách vẫn nằm đó. FTX không chịu được, và đó chính là bằng chứng rõ nhất cho thấy tiền đã không còn.

Ai phát hiện

Một bài báo về bảng cân đối

Phóng viên Ian Allison của CoinDesk có được một tài liệu tài chính của Alameda và chỉ ra rằng tài sản của quỹ phụ thuộc nặng nề vào FTT, một token mà giá trị phụ thuộc chính vào FTX. Bài báo không cáo buộc gian lận; nó chỉ đặt câu hỏi về sự lệ thuộc lẫn nhau. Nhưng trong một thị trường dựa trên niềm tin, câu hỏi đó đủ để kích hoạt rút tiền.

Đối thủ và thị trường

Thông báo của Binance biến câu hỏi thành hoảng loạn. Làn sóng rút tiền làm lộ ra điều mà không một kiểm toán viên nào đã công khai trước đó.

Người dọn dẹp

John J. Ray III, chuyên gia xử lý phá sản từng tham gia thanh lý Enron, được bổ nhiệm làm tổng giám đốc FTX trong thủ tục phá sản. Trong văn bản nộp toà đầu tiên, ông viết rằng chưa từng thấy một sự thất bại hoàn toàn về kiểm soát nội bộ và sự vắng mặt hoàn toàn của thông tin tài chính đáng tin cậy như ở FTX trong suốt sự nghiệp của mình. Văn bản liệt kê: không có danh sách đầy đủ tài khoản ngân hàng, chi tiêu được duyệt qua ứng dụng chat, tài sản của công ty dùng để mua nhà cho nhân viên đứng tên cá nhân.

Phiên toà và bản án

Bankman-Fried bị bắt tại Bahamas tháng 12 năm 2022 và dẫn độ về Mỹ. Một số cựu lãnh đạo, trong đó có Caroline Ellison (tổng giám đốc Alameda), nhận tội và làm nhân chứng cho công tố. Họ khai tại toà rằng Alameda được phép rút tiền từ FTX gần như không giới hạn, và tiền khách hàng đã được dùng cho đầu tư, trả nợ, chi tiêu chính trị và mua bất động sản.

Ngày 2 tháng 11 năm 2023, bồi thẩm đoàn ở Manhattan kết tội Bankman-Fried ở cả bảy tội danh, gồm gian lận và âm mưu. Tháng 3 năm 2024, ông bị tuyên 25 năm tù và buộc tịch thu khoảng 11 tỷ USD. Ông nộp đơn kháng cáo; tính tới giữa năm 2025, việc kháng cáo vẫn đang được xem xét. Caroline Ellison bị tuyên hai năm tù vì đã hợp tác.

Khách hàng có lấy lại tiền không

Một điều ít người dự đoán: nhờ đội ngũ phá sản thu hồi tài sản và giá nhiều tài sản số tăng trở lại, kế hoạch phá sản được toà án Delaware phê duyệt năm 2024 cho phép phần lớn khách hàng nhận lại số tiền lớn hơn giá trị yêu cầu của họ. Tuy nhiên, giá trị được tính theo giá tài sản tại thời điểm FTX phá sản tháng 11 năm 2022, khi thị trường đang rất thấp. Nhiều khách hàng giữ đồng tiền mã hoá có giá tăng mạnh sau đó cho rằng họ vẫn chịu thiệt so với việc được trả lại đúng tài sản ban đầu.

Việc khách được hoàn tiền không làm thay đổi bản chất hành vi theo phán quyết của toà: tiền khách gửi giữ hộ đã bị dùng không đúng mục đích.

FTX khác Ponzi thế nào

FTX đôi khi bị gọi nhầm là mô hình Ponzi. Theo phán quyết, đây là chiếm dụng tiền khách hàng (misappropriation) và lừa dối nhà đầu tư, cho vay. FTX có hoạt động kinh doanh thật, sàn giao dịch thật với phí thật; vấn đề là tiền gửi của khách không được tách biệt và bị dùng cho mục đích khác. Đây là loại gian lận gần với các vụ biển thủ tiền khách ở công ty môi giới hơn là mô hình lấy tiền người sau trả người trước.

Bài học

1. Tách biệt tài sản khách hàng là nguyên tắc sống còn của mọi đơn vị giữ tiền hộ người khác, từ ngân hàng, công ty chứng khoán tới sàn giao dịch.
2. Kiểm toán và hội đồng quản trị không thể là hình thức. FTX không có hội đồng quản trị độc lập thực chất, và kiểm toán viên là những hãng nhỏ.
3. Sức hút cá nhân không thay được kiểm soát. Nhiều quỹ đầu tư lớn đã rót tiền mà không đòi ghế trong hội đồng quản trị.
4. Tài sản tự phát hành không phải tài sản đảm bảo đáng tin. Khi bảng cân đối dựa vào token do chính mình tạo ra, giá trị có thể bốc hơi khi niềm tin mất.

Góc nhìn hôm nay

Với người dùng thông thường, bài học thiết thực nhất là hiểu rằng gửi tài sản trên một sàn nghĩa là giao quyền kiểm soát cho bên khác; mức an toàn phụ thuộc hoàn toàn vào cách bên đó quản lý. Đây không phải lời khuyên đầu tư, chỉ là hiểu đúng rủi ro đối tác.

Tư liệu nên đọc: các văn bản nộp toà phá sản của John J. Ray III (công khai), cáo trạng và biên bản phiên toà năm 2023. Có nhiều sách viết về vụ việc, trong đó Going Infinite (2023) của Michael Lewis được viết từ góc nhìn rất gần Bankman-Fried và bị nhiều người phê bình là thiếu khoảng cách; nên đọc cùng các tài liệu toà án để có góc nhìn cân bằng.