Enron là gì: công ty sáng tạo nhất nước Mỹ sụp đổ năm 2001 ra sao

Enron là tập đoàn năng lượng ở Houston (Mỹ) từng được tạp chí Fortune bình chọn là "công ty sáng tạo nhất nước Mỹ" sáu năm liền, rồi nộp đơn phá sản ngày 2 tháng 12 năm 2001, khi đó là vụ phá sản lớn nhất lịch sử Mỹ. Công ty đã dùng các thủ thuật kế toán và hàng loạt pháp nhân đặc biệt để giấu nợ và thổi phồng lợi nhuận. Vụ Enron kéo theo sự sụp đổ của hãng kiểm toán Arthur Andersen, đưa nhiều lãnh đạo vào tù và dẫn tới Đạo luật Sarbanes-Oxley năm 2002.

Từ công ty đường ống thành "ngân hàng năng lượng"

Enron ra đời năm 1985 từ vụ sáp nhập hai công ty khí đốt, do Kenneth Lay đứng đầu. Ban đầu đây là doanh nghiệp vận hành đường ống dẫn khí, một ngành chậm và ổn định. Khi thị trường năng lượng Mỹ được nới lỏng quản lý, Enron chuyển sang mua bán hợp đồng khí đốt, điện năng, rồi lấn sang băng thông Internet, thời tiết, giấy... Jeffrey Skilling, người gia nhập từ công ty tư vấn McKinsey, là kiến trúc sư của mô hình "giao dịch năng lượng" này và trở thành tổng giám đốc đầu năm 2001.

Trên giấy tờ, Enron tăng trưởng thần tốc. Doanh thu báo cáo năm 2000 khoảng 100 tỷ USD, đưa công ty vào nhóm lớn nhất nước Mỹ. Giá cổ phiếu đạt đỉnh khoảng 90 USD vào năm 2000.

Gian lận nằm ở đâu, nói gọn

Các phán quyết toà và báo cáo điều tra sau này xác định ba nhóm vấn đề chính. Ở đây chỉ mô tả để hiểu vì sao báo cáo tài chính sai, không đi vào kỹ thuật.

• Ghi nhận lợi nhuận tương lai ngay hôm nay: Enron áp dụng phương pháp kế toán theo giá thị trường (mark-to-market) cho các hợp đồng dài hạn, ghi ngay lợi nhuận ước tính của cả hợp đồng nhiều năm vào kỳ hiện tại, dựa trên những giả định do chính công ty đặt ra.
• Đẩy nợ và tài sản xấu ra ngoài bảng cân đối: hàng trăm pháp nhân mục đích đặc biệt được lập ra; nhiều pháp nhân lẽ ra phải được hợp nhất vào báo cáo của Enron nhưng đã không được hợp nhất.
• Xung đột lợi ích: Giám đốc tài chính Andrew Fastow điều hành một số pháp nhân giao dịch với chính Enron và hưởng lợi cá nhân hàng chục triệu USD.

Những người đã đặt câu hỏi

Nhà báo: "Enron có bị định giá quá cao không?"

Tháng 3 năm 2001, Bethany McLean viết trên Fortune bài báo nổi tiếng đặt câu hỏi Enron kiếm tiền bằng cách nào, khi báo cáo tài chính gần như không thể hiểu nổi. Bài báo không cáo buộc gian lận, nhưng chỉ ra rằng ngay cả giới phân tích cũng không giải thích được nguồn lợi nhuận.

Nhà bán khống

Nhà đầu tư bán khống Jim Chanos đã đặt cược vào việc giá cổ phiếu Enron giảm từ cuối năm 2000, sau khi đọc báo cáo tài chính và thấy tỷ suất sinh lời trên vốn thấp bất thường so với hình ảnh tăng trưởng.

Người trong cuộc

Tháng 8 năm 2001, ngay sau khi Skilling bất ngờ từ chức, phó chủ tịch Sherron Watkins gửi thư cho Kenneth Lay cảnh báo rằng công ty có thể sụp đổ vì một làn sóng bê bối kế toán. Lá thư về sau trở thành tài liệu quan trọng trong các phiên điều trần.

Sụp đổ trong vài tuần

Hàng nghìn nhân viên mất việc. Nhiều người mất phần lớn tiền hưu trí vì quỹ hưu 401(k) của họ dồn vào cổ phiếu Enron, trong khi trong giai đoạn giá sụt, nhân viên bị hạn chế bán ra do quỹ đang chuyển đổi đơn vị quản lý.

Arthur Andersen: hãng kiểm toán sụp theo

Arthur Andersen, một trong năm hãng kiểm toán lớn nhất thế giới khi đó, vừa kiểm toán vừa tư vấn cho Enron, nhận phí rất lớn từ cả hai mảng. Khi điều tra bắt đầu, nhân viên Andersen đã huỷ một khối lượng lớn tài liệu liên quan đến Enron. Tháng 6 năm 2002, Andersen bị kết tội cản trở công lý. Năm 2005, Toà án Tối cao Mỹ huỷ bản án vì hướng dẫn cho bồi thẩm đoàn có sai sót, nhưng khi đó hãng gần như đã không còn hoạt động: khách hàng bỏ đi, hàng chục nghìn nhân viên mất việc.

Bản án cho các lãnh đạo

• Andrew Fastow (giám đốc tài chính) nhận tội năm 2004, hợp tác với công tố, bị tuyên 6 năm tù.
• Jeffrey Skilling bị bồi thẩm đoàn kết tội tháng 5 năm 2006 với nhiều tội danh gian lận và âm mưu, bị tuyên 24 năm tù; sau một phần kháng cáo, án được giảm và ông ra tù năm 2019.
• Kenneth Lay bị kết tội tháng 5 năm 2006 nhưng qua đời tháng 7 cùng năm trước khi tuyên án; theo luật Mỹ khi đó, bản án bị huỷ vì ông chết trước khi kháng cáo xong.

Di sản: Đạo luật Sarbanes-Oxley

Enron cùng WorldCom ngay sau đó là lý do trực tiếp để Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Sarbanes-Oxley tháng 7 năm 2002. Những điểm chính:

• Tổng giám đốc và giám đốc tài chính phải ký xác nhận cá nhân vào báo cáo tài chính.
• Lập Hội đồng Giám sát Kế toán Công ty Đại chúng (PCAOB) để giám sát các hãng kiểm toán.
• Hạn chế hãng kiểm toán cung cấp dịch vụ tư vấn cho chính khách hàng kiểm toán.
• Yêu cầu đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ, bảo vệ người tố giác.

Góc nhìn hôm nay

Bài học Enron thường được tóm lại bằng một câu: nếu không ai giải thích được công ty kiếm tiền bằng cách nào, đó là tín hiệu cần dừng lại hỏi. Vụ việc cũng cho thấy văn hoá nội bộ quan trọng thế nào: hệ thống đánh giá nhân viên khắc nghiệt và thưởng theo giao dịch đã khuyến khích chạy theo con số.

Người muốn đọc sâu có thể tìm cuốn The Smartest Guys in the Room (2003) của Bethany McLean và Peter Elkind, cùng phim tài liệu cùng tên năm 2005; và báo cáo của uỷ ban đặc biệt thuộc hội đồng quản trị Enron (báo cáo Powers, 2002), nơi các giao dịch được phân tích chi tiết. Enron không phải mô hình Ponzi; đó là gian lận báo cáo tài chính, một loại khác hẳn.