WorldCom và Cynthia Cooper: kiểm toán nội bộ lật tẩy 11 tỷ USD

WorldCom, khi đó là công ty viễn thông đường dài lớn thứ hai nước Mỹ, đã thổi phồng lợi nhuận khoảng 11 tỷ USD trong nhiều năm bằng cách ghi sai các khoản chi phí. Người lần ra là Cynthia Cooper, trưởng bộ phận kiểm toán nội bộ, cùng một nhóm nhỏ làm việc âm thầm, nhiều đêm, vào năm 2002. WorldCom nộp đơn phá sản tháng 7 năm 2002, vụ lớn nhất lịch sử Mỹ khi đó. Tổng giám đốc Bernard Ebbers bị tuyên 25 năm tù.

Từ một công ty nhỏ ở Mississippi đến đế chế viễn thông

WorldCom có gốc từ một công ty dịch vụ điện thoại đường dài nhỏ lập năm 1983 ở bang Mississippi. Bernard Ebbers, một cựu huấn luyện viên bóng rổ trung học và chủ chuỗi nhà nghỉ, trở thành người đứng đầu và đưa công ty lớn lên bằng hàng loạt thương vụ mua lại. Thương vụ đỉnh cao là mua MCI năm 1998, khoảng 37 tỷ USD, khi đó là một trong những vụ sáp nhập lớn nhất lịch sử.

Mô hình tăng trưởng nhờ mua lại cần giá cổ phiếu cao để tiếp tục mua. Khi bong bóng công nghệ – viễn thông vỡ năm 2000, doanh thu chậm lại, chi phí thì vẫn đó. Thương vụ sáp nhập với Sprint bị cơ quan chống độc quyền chặn năm 2000, làm đứt mạch tăng trưởng.

Gian lận nằm ở đâu

Theo các báo cáo điều tra và lời nhận tội trước toà, sai phạm chủ yếu gồm hai nhóm, mô tả ở mức khái quát:

• Ghi chi phí thành tài sản: khoản phí WorldCom trả cho các nhà mạng khác để dùng đường truyền (line costs) là chi phí hoạt động thường xuyên, lẽ ra phải trừ vào lợi nhuận ngay. Nhiều tỷ USD trong số đó đã bị ghi thành đầu tư dài hạn, khiến lợi nhuận trông cao hơn thực tế.
• Điều chỉnh dự phòng: giải phóng các khoản dự phòng trước đó để làm đẹp lợi nhuận các kỳ khó khăn.

Người chỉ đạo chính theo kết luận của toà là Giám đốc tài chính Scott Sullivan, với sự tham gia của một số nhân viên kế toán cấp dưới, những người về sau khai rằng họ bị sức ép phải làm theo.

Vì sao một sai phạm đơn giản như vậy lại qua mặt được nhiều người trong nhiều quý? Một lý do là quy mô: WorldCom có doanh thu hàng chục tỷ USD mỗi năm, và các bút toán được chia nhỏ, rải ra nhiều tài khoản. Lý do khác là kỳ vọng: các nhà phân tích chờ đợi một tỷ lệ chi phí trên doanh thu ổn định, và con số "đẹp" khớp đúng kỳ vọng ấy thì ít ai hỏi lại. Trong khi đó, đối thủ cùng ngành như AT&T đang báo cáo chi phí tăng và lợi nhuận giảm. Về sau, nhiều nhà phân tích thừa nhận lẽ ra sự khác biệt đó phải là tín hiệu để đào sâu.

Cynthia Cooper và nhóm kiểm toán nội bộ

Một khoản mục không có giải thích

Đầu năm 2002, một quản lý ở bộ phận kinh doanh than phiền với Cooper về một khoản dự phòng bị điều chỉnh. Cooper bắt đầu đặt câu hỏi. Khi hãng kiểm toán bên ngoài Arthur Andersen (cũng là hãng kiểm toán của Enron, đang sụp đổ) bị thay bằng KPMG, nhóm của Cooper quyết định rà sâu hơn về chi tiêu vốn.

Làm việc ban đêm

Theo lời kể của Cooper trong cuốn hồi ký Extraordinary Circumstances (2008) và các báo cáo điều tra, nhóm của bà gặp sự cản trở khi hỏi về các bút toán. Một thành viên nhóm, Gene Morse, dùng quyền truy cập hệ thống để tra cứu các bút toán chi tiết và tìm thấy những khoản chi phí đường truyền bị chuyển thành tài sản mà không có chứng từ hợp lý. Nhóm làm việc ngoài giờ để tránh bị chú ý, sao lưu bằng chứng.

Báo lên uỷ ban kiểm toán

Tháng 6 năm 2002, Cooper trình bày phát hiện trực tiếp với chủ tịch uỷ ban kiểm toán của hội đồng quản trị, bỏ qua giám đốc tài chính. Sullivan được yêu cầu giải thích; lời giải thích không thuyết phục. Ông bị sa thải, và ngày 25 tháng 6 năm 2002, WorldCom công bố đã ghi sai khoảng 3,8 tỷ USD. Các cuộc rà soát tiếp theo nâng tổng số sai phạm lên khoảng 11 tỷ USD.

Dòng thời gian

Công ty ra khỏi phá sản năm 2004 dưới tên MCI, và năm 2006 được Verizon mua lại. Ebbers được trả tự do sớm vì lý do sức khoẻ năm 2019 và qua đời năm 2020.

Người tố giác của năm 2002

Tạp chí Time chọn "Những người tố giác" (The Whistleblowers) là Nhân vật của năm 2002, gồm ba phụ nữ: Cynthia Cooper (WorldCom), Sherron Watkins (Enron) và Coleen Rowley (FBI). Lựa chọn này phản ánh một thay đổi lớn trong cách công chúng nhìn người tố giác: từ "kẻ phản bội công ty" sang người bảo vệ lợi ích chung.

Cooper kể lại rằng thời gian đó rất khó khăn về tinh thần: bà bị một số đồng nghiệp xa lánh và phải đối mặt với nỗi sợ mất việc. Câu chuyện này hay được dùng trong lớp đạo đức kinh doanh để thảo luận cái giá cá nhân của việc lên tiếng.

Bài học cho kiểm toán nội bộ

1. Kiểm toán nội bộ phải báo cáo trực tiếp lên uỷ ban kiểm toán, không chỉ lên giám đốc tài chính. Cooper làm được việc nhờ có kênh đi thẳng lên hội đồng.
2. Bút toán bất thường cuối kỳ là vùng rủi ro cao: các điều chỉnh lớn, làm tròn số, không có chứng từ, do cấp cao yêu cầu.
3. Kế toán viên cấp dưới cần kênh an toàn để từ chối. Nhiều nhân viên WorldCom bị kết án vì làm theo chỉ đạo; họ nói đã thấy sai nhưng sợ mất việc.
4. Tăng trưởng nhờ mua lại che giấu chất lượng lợi nhuận. Khi mua bán dừng, các vấn đề lộ ra.

Góc nhìn hôm nay

WorldCom cùng Enron là hai lý do trực tiếp dẫn tới Đạo luật Sarbanes-Oxley năm 2002, yêu cầu lãnh đạo ký xác nhận báo cáo tài chính và tăng bảo vệ người tố giác. Trong ngành kiểm toán nội bộ, Cooper trở thành hình mẫu thường được mời nói chuyện ở các hội nghị nghề nghiệp.

Ai muốn đọc tư liệu gốc có thể tìm báo cáo của uỷ ban điều tra đặc biệt do hội đồng quản trị WorldCom lập năm 2003 (thường gọi là báo cáo Beresford), cùng hồi ký của Cooper. Đọc hai nguồn cạnh nhau giúp thấy rõ một gian lận lớn được giữ kín thế nào và vỡ ra từ một câu hỏi nhỏ ra sao.