Bê bối Olympus 2011: giám đốc người Anh bị sa thải vì hỏi câu khó

Tháng 10 năm 2011, Olympus, hãng máy ảnh và thiết bị nội soi y tế hàng đầu Nhật Bản, sa thải tổng giám đốc người Anh Michael Woodford chỉ khoảng hai tuần sau khi ông nhậm chức, vì ông chất vấn những khoản phí tư vấn và thương vụ mua lại bất thường. Chưa đầy một tháng sau, ngày 8 tháng 11 năm 2011, Olympus thừa nhận đã che giấu các khoản lỗ đầu tư từ thập niên 1990, tổng cộng khoảng 1,7 tỷ USD. Case này được dạy như một ví dụ về quản trị doanh nghiệp khép kín và cái giá của việc dám hỏi câu khó.

Người ngoài đầu tiên ở ghế tổng giám đốc

Michael Woodford làm việc cho Olympus khoảng ba mươi năm, chủ yếu ở mảng châu Âu, nơi ông được ghi nhận vì đưa các công ty con trở lại có lãi. Tháng 4 năm 2011, ông được bổ nhiệm làm chủ tịch điều hành (president), và tháng 10 năm 2011 thành tổng giám đốc (CEO), một trong số rất ít người nước ngoài từng giữ vị trí này ở một tập đoàn lớn của Nhật. Chủ tịch hội đồng quản trị Tsuyoshi Kikukawa vẫn giữ quyền lực lớn.

Bài báo của một tạp chí nhỏ

Mùa hè năm 2011, tạp chí điều tra FACTA của Nhật, một ấn phẩm nhỏ bán qua đặt mua dài hạn, đăng bài đặt nghi vấn về các thương vụ mua lại của Olympus. Báo chí lớn trong nước gần như không đưa lại. Woodford được một người quen chỉ cho bài báo và bắt đầu hỏi lãnh đạo cấp cao về những điểm sau:

• Thương vụ mua lại hãng thiết bị y tế Gyrus của Anh năm 2008, trong đó khoản phí trả cho các bên cố vấn tài chính khoảng 687 triệu USD, tức một tỷ lệ cực kỳ cao so với giá trị thương vụ (khoảng 2,2 tỷ USD), trong khi thông lệ thường chỉ vài phần trăm.
• Việc mua ba công ty nhỏ trong nước, hoạt động trong những lĩnh vực không liên quan tới Olympus, với giá cao, rồi gần như xoá sổ giá trị của chúng chỉ sau một thời gian ngắn.

Không nhận được câu trả lời thoả đáng, Woodford thuê hãng kiểm toán PwC xem xét các giao dịch và gửi thư cho ban lãnh đạo, đề nghị Kikukawa và một phó chủ tịch từ chức.

Bị sa thải trong một cuộc họp ngắn

Ngày 14 tháng 10 năm 2011, hội đồng quản trị Olympus bỏ phiếu bãi nhiệm Woodford. Công ty giải thích ông có khác biệt về phong cách quản lý với văn hoá công ty. Woodford, lo cho an toàn của bản thân, rời Nhật ngay sau đó và chuyển tài liệu cho Financial Times cùng các cơ quan chức năng ở Anh, Mỹ và Nhật. Ông là người hiếm hoi trong vị trí của mình công khai lên tiếng chống lại chính hội đồng quản trị vừa bãi nhiệm mình.

Giá cổ phiếu Olympus lao dốc. Trong vài tuần, cổ phiếu mất khoảng ba phần tư giá trị.

Trong những tuần đầu, ban lãnh đạo Olympus bác bỏ các nghi vấn và khẳng định các khoản phí là hợp lệ. Báo chí lớn trong nước đưa tin dè dặt, trong khi báo chí quốc tế, đặc biệt là Financial Times, đưa tin dồn dập. Sự chênh lệch đó về sau được nhiều nhà bình luận ở chính Nhật Bản đem ra mổ xẻ như một vấn đề của truyền thông tài chính trong nước. Áp lực thực sự đến từ các nhà đầu tư tổ chức nước ngoài, những người nắm một phần đáng kể cổ phiếu Olympus và yêu cầu giải trình công khai.

Cú thú nhận ngày 8/11/2011

Sức ép từ báo chí quốc tế, nhà đầu tư nước ngoài và cơ quan chức năng khiến Olympus lập một uỷ ban điều tra độc lập. Ngày 8 tháng 11 năm 2011, công ty thừa nhận:

• Từ thập niên 1990, Olympus đã che giấu các khoản lỗ lớn từ đầu tư chứng khoán thời bong bóng tài sản Nhật Bản.
• Các khoản lỗ được chuyển khỏi sổ sách qua những quỹ và công ty bên ngoài, một kiểu làm mà tiếng Nhật gọi là tobashi (đẩy đi chỗ khác).
• Phí cố vấn của thương vụ Gyrus và giá mua ba công ty trong nước thực chất được dùng để bù các khoản lỗ đó.

Uỷ ban điều tra độc lập kết luận sai phạm được duy trì bởi một nhóm nhỏ lãnh đạo, kéo dài khoảng hai thập kỷ, và hội đồng quản trị, ban kiểm soát đã không làm tròn chức năng giám sát.

Dòng thời gian

Woodford không quay lại ghế tổng giám đốc. Ông vận động các cổ đông thay ban lãnh đạo nhưng không nhận được sự ủng hộ của các cổ đông lớn trong nước, và rút lại nỗ lực đầu năm 2012. Về sau ông đạt thoả thuận với Olympus về việc bị bãi nhiệm.

Vì sao gian lận kéo dài hai mươi năm

• Hội đồng quản trị gần như toàn người trong, ít thành viên độc lập thật sự.
• Văn hoá không chất vấn cấp trên: nhiều tài liệu phân tích vụ việc nhắc tới việc nhân viên và cả thành viên hội đồng ngại đặt câu hỏi.
• Sở hữu chéo: các ngân hàng và đối tác lớn nắm cổ phần, có lợi ích duy trì quan hệ hơn là gây sức ép.
• Kiểm toán bên ngoài không đủ sắc bén: hai hãng kiểm toán lần lượt làm việc với Olympus; cơ quan quản lý Nhật về sau xử phạt cả hai vì thiếu sót.

Hệ quả cho quản trị doanh nghiệp ở Nhật

Vụ Olympus, cùng một vài bê bối khác, góp phần thúc đẩy các cải cách quản trị doanh nghiệp ở Nhật trong thập niên 2010: Bộ quy tắc ứng xử cho nhà đầu tư tổ chức (Stewardship Code) năm 2014 và Bộ quy tắc quản trị doanh nghiệp (Corporate Governance Code) năm 2015, khuyến khích có thêm thành viên hội đồng quản trị độc lập. Olympus về sau tái cơ cấu, bán mảng máy ảnh năm 2021 để tập trung vào thiết bị y tế, mảng mà hãng vẫn giữ vị trí hàng đầu thế giới về ống nội soi.

Góc nhìn hôm nay

Woodford kể lại câu chuyện trong cuốn Exposure (2012). Đây là tư liệu từ góc nhìn một người trong cuộc, nên nên đọc kèm báo cáo của uỷ ban điều tra độc lập do Olympus công bố tháng 12 năm 2011 để có góc nhìn cân bằng.

Bài học dành cho bất kỳ ai ngồi ở hội đồng quản trị hoặc làm kiểm soát: một khoản phí bất thường là tín hiệu, không phải chuyện để bỏ qua vì "người ta làm vậy lâu rồi". Và bài học cho người làm nghề báo: một tạp chí nhỏ đã mở đầu câu chuyện mà báo lớn bỏ qua.