Theranos: xét nghiệm từ một giọt máu và bài báo lật tẩy của Carreyrou

Theranos là công ty khởi nghiệp ở Thung lũng Silicon hứa làm hàng trăm xét nghiệm chỉ từ vài giọt máu chích ở đầu ngón tay. Công ty từng được định giá khoảng 9 tỷ USD, nhưng công nghệ không hoạt động như quảng cáo. Loạt bài của nhà báo John Carreyrou trên Wall Street Journal từ tháng 10 năm 2015 làm lộ chuyện; công ty giải thể năm 2018, và tháng 1 năm 2022 người sáng lập Elizabeth Holmes bị bồi thẩm đoàn kết tội lừa dối nhà đầu tư.

Lời hứa: một giọt máu, hàng trăm xét nghiệm

Elizabeth Holmes thành lập công ty năm 2003, khi mới 19 tuổi, sau khi bỏ học ở Đại học Stanford. Ý tưởng rất hấp dẫn: thay vì rút vài ống máu ở tĩnh mạch, người bệnh chỉ cần chích đầu ngón tay; một thiết bị nhỏ (về sau gọi là Edison) sẽ chạy nhiều xét nghiệm, rẻ hơn và nhanh hơn phòng xét nghiệm truyền thống.

Theranos huy động được hơn 700 triệu USD từ nhà đầu tư, có một hội đồng quản trị gồm nhiều cựu bộ trưởng, cựu tướng lĩnh và chính khách nổi tiếng của Mỹ, nhưng rất ít người có chuyên môn xét nghiệm y khoa. Năm 2013, công ty bắt đầu cung cấp xét nghiệm cho người dân tại các trung tâm đặt trong nhà thuốc Walgreens ở bang Arizona và California.

Thực tế bên trong phòng thí nghiệm

Các phán quyết toà, kết luận của cơ quan quản lý và lời khai của cựu nhân viên cho thấy:

• Thiết bị của Theranos chỉ chạy được một phần nhỏ số xét nghiệm, và kết quả nhiều khi không ổn định.
• Phần lớn xét nghiệm thực tế được chạy trên máy thương mại của các hãng khác, có pha loãng mẫu máu nhỏ cho vừa máy, điều mà nhà đầu tư và đối tác không được biết.
• Công ty giữ bí mật rất chặt, chia nhỏ các nhóm để ít người thấy toàn cảnh, và dùng luật sư đe doạ những người định lên tiếng.

Ai đã phát hiện

Hai nhân viên trẻ

Tyler Shultz, một nhân viên trẻ (cháu nội của cựu Ngoại trưởng George Shultz, thành viên hội đồng quản trị Theranos), và Erika Cheung, một nhân viên phòng thí nghiệm, nhận thấy các quy trình kiểm định chất lượng có vấn đề. Họ phản ánh nội bộ, rồi rời công ty. Shultz liên hệ với cơ quan quản lý y tế bang New York; về sau cả hai trở thành nguồn tin quan trọng của nhà báo. Cả hai đã kể công khai về áp lực pháp lý lớn mà họ phải chịu.

Nhà báo John Carreyrou

Năm 2015, Carreyrou, phóng viên điều tra của Wall Street Journal, nhận được lời mách từ một nguồn tin trong ngành y. Ông phỏng vấn nhiều cựu nhân viên, bác sĩ và bệnh nhân. Theranos phản ứng gay gắt, cử luật sư tới gặp ban biên tập. Ngày 15 tháng 10 năm 2015, bài báo đầu tiên được đăng, cho biết công ty chỉ dùng thiết bị của mình cho một phần nhỏ xét nghiệm. Carreyrou viết tiếp nhiều bài sau đó.

Cơ quan quản lý

Năm 2016, Trung tâm Dịch vụ Medicare và Medicaid Mỹ (CMS) kiểm tra phòng xét nghiệm của Theranos ở California, phát hiện nhiều thiếu sót nghiêm trọng, thu hồi giấy phép phòng xét nghiệm và cấm Holmes sở hữu hay điều hành phòng xét nghiệm trong hai năm. Theranos huỷ kết quả xét nghiệm từ thiết bị Edison của các năm 2014–2015.

Dòng thời gian

Vì sao nhiều người giỏi đã tin

• Uy tín vay mượn: hội đồng quản trị toàn tên tuổi lớn, nhưng gần như không có chuyên gia xét nghiệm. Nhà đầu tư thấy tên tuổi và yên tâm, thay vì đòi dữ liệu.
• Bí mật được biện minh là bảo vệ công nghệ: công ty từ chối công bố dữ liệu trên tạp chí khoa học có bình duyệt, viện cớ bí mật thương mại.
• Văn hoá "làm giả cho tới khi làm được" của khởi nghiệp phần mềm bị đem sang lĩnh vực y tế, nơi sai số có thể gây hại cho người bệnh.
• Sức hút của câu chuyện: người sáng lập trẻ, tầm nhìn lớn, sứ mệnh nhân văn khiến báo chí lẫn nhà đầu tư dễ bỏ qua câu hỏi kỹ thuật.

Phán quyết phân biệt nhà đầu tư và bệnh nhân

Một chi tiết hay bị bỏ qua: bồi thẩm đoàn kết tội Holmes ở các tội danh lừa dối nhà đầu tư, nhưng tuyên trắng án ở các tội danh liên quan tới bệnh nhân, và không đạt được đồng thuận ở một số tội danh khác. Điều này không có nghĩa là bệnh nhân không bị ảnh hưởng; trong phiên toà, một số người đã kể về kết quả xét nghiệm sai khiến họ lo lắng hoặc phải xét nghiệm lại. Nó phản ánh tiêu chuẩn chứng minh khắt khe của luật hình sự Mỹ với từng tội danh cụ thể. Balwani thì bị kết tội ở cả hai nhóm. Khi kể lại vụ Theranos, nên ghi đúng phạm vi phán quyết như vậy thay vì gộp chung.

Bài học

1. Lĩnh vực ảnh hưởng tới sức khoẻ cần bằng chứng độc lập, không thể chỉ dựa trên trình diễn và lời hứa.
2. Hội đồng quản trị cần chuyên môn đúng ngành. Tên tuổi không thay thế được người hiểu nghề.
3. Người tố giác cần được bảo vệ. Những nhân viên trẻ đã chịu áp lực pháp lý rất lớn khi lên tiếng.
4. Báo chí điều tra vẫn là tuyến kiểm soát quan trọng, nhất là với công ty tư nhân không phải công bố báo cáo như công ty niêm yết.

Góc nhìn hôm nay

John Carreyrou kể toàn bộ câu chuyện trong cuốn Bad Blood: Secrets and Lies in a Silicon Valley Startup (2018), được nhiều người coi là một trong những cuốn sách kinh doanh hay nhất thập niên. Câu chuyện còn được dựng thành phim tài liệu The Inventor (2019) và phim truyền hình The Dropout (2022). Khi xem phim, nên nhớ phim truyền hình có hư cấu một số chi tiết; sách và tài liệu toà án là nguồn đáng tin hơn.

Với người bệnh, điều cần nhớ là xét nghiệm máu luôn nên làm ở cơ sở được cấp phép, và nếu kết quả bất thường, hỏi bác sĩ về việc xét nghiệm lại. Theranos không làm cho việc chích máu đầu ngón tay trở thành sai; nhiều xét nghiệm từ máu mao mạch vẫn đang được dùng hợp pháp. Vấn đề là lời hứa vượt xa những gì công nghệ của họ làm được.