Higashino Keigo (sinh năm 1958 ở Osaka) là nhà văn trinh thám Nhật được dịch và đọc nhiều nhất ở Việt Nam, với những cuốn như Phía sau nghi can X, Bạch dạ hành, Điều kỳ diệu của tiệm tạp hóa Namiya. Lý do nằm ở chỗ ông pha được hai thứ hiếm khi đi cùng nhau: câu đố chặt chẽ kiểu kỹ sư và những động cơ con người làm người đọc day dứt. Văn ông dễ đọc, chương ngắn, đề tài đa dạng — và rất nhiều tác phẩm đã thành phim quen thuộc với khán giả châu Á.
Một kỹ sư viết trinh thám ban đêm
Higashino học ngành kỹ thuật điện ở Đại học Phủ Osaka, ra trường làm kỹ sư cho hãng linh kiện ô tô Nippondenso (nay là Denso) ở tỉnh Aichi. Ban ngày ông làm ở nhà máy, ban đêm viết. Năm 1985, cuốn Hōkago (tạm dịch: Sau giờ học) — một vụ án trong trường nữ sinh — đoạt Giải Edogawa Rampo. Năm sau ông bỏ việc, lên Tokyo viết chuyên nghiệp.
Điều ít người biết là sau giải thưởng ấy, Higashino có hơn mười năm lận đận. Sách in đều nhưng bán không chạy, nhiều lần được đề cử giải lớn mà không đoạt. Bước ngoặt đến với Himitsu (1998, bản tiếng Việt là Bí mật của Naoko), đoạt giải của Hiệp hội Nhà văn Trinh thám Nhật Bản năm 1999, rồi Byakuyakō (1999, Bạch dạ hành). Đến năm 2006, Yōgisha X no kenshin (2005, Phía sau nghi can X) đoạt giải Naoki — giải văn học đại chúng danh giá nhất Nhật — sau nhiều lần ông chỉ dừng ở danh sách đề cử. Cùng năm đó, cuốn sách đứng đầu các bảng xếp hạng trinh thám thường niên và nhận cả giải Bản cách.
Năm lý do Higashino "hợp" với người đọc Việt
1. Câu đố logic nhưng không đánh đố người đọc
Đầu óc kỹ sư thấy rõ trong cách ông dựng truyện: mỗi chi tiết có chức năng, ít đoạn thừa, lời giải cuối cùng khớp như bánh răng. Nhưng khác những tác giả bản cách thuần tuý, ông không bắt người đọc vẽ sơ đồ hay nhớ giờ tàu. Câu đố đủ khó để bất ngờ, đủ gọn để người mới đọc trinh thám vẫn theo kịp.
2. Động cơ mới là đòn đánh cuối
Truyện Higashino thường không dừng ở "ai làm". Điểm rơi là "vì sao": tình yêu đơn phương, nỗi nhục bị che giấu, gánh nặng gia đình, món nợ quá khứ. Người đọc Việt — vốn quen văn chương tâm lý, tình cảm — thấy mình được chạm tới. Nhiều người kể đã khóc ở chương cuối một cuốn trinh thám, điều hiếm có với thể loại này.
3. Câu hỏi đạo đức không có đáp án dễ
Ông hay đặt nhân vật vào thế kẹt giữa pháp luật và lương tâm: người cha muốn tự đòi công lý, em trai của một kẻ phạm tội phải sống cùng định kiến xã hội, người tốt làm điều sai vì người mình thương. Tegami (2003, tạm dịch: Lá thư) kể về một chàng trai lớn lên trong khi anh trai thụ án vì cướp của giết người — một đề tài mà ít nhà văn đại chúng dám đi sâu.
4. Đa dạng tới mức khó đoán
Higashino viết truyện bản cách, truyện xã hội, truyện có yếu tố kỳ ảo (Namiya, với những lá thư gửi xuyên thời gian), truyện hài, truyện thể thao, truyện khoa học viễn tưởng nhẹ. Người đã thích một cuốn của ông có thể đọc tiếp mười cuốn mà không thấy lặp.
5. Phim chuyển thể quen mặt
Rất nhiều truyện của ông được chuyển thể ở Nhật, Hàn Quốc, Trung Quốc — những nền điện ảnh có khán giả lớn ở Việt Nam. Không ít người biết tới Higashino qua phim trước rồi mới tìm sách.
Những chuyển thể nổi bật
| Tác phẩm | Bản chuyển thể | Năm |
|---|---|---|
| Yōgisha X no kenshin | Phim Nhật (thuộc loạt Galileo) | 2008 |
| Yōgisha X no kenshin | Phim Hàn Quốc Perfect Number | 2012 |
| Yōgisha X no kenshin | Phim Trung Quốc | 2017 |
| Byakuyakō | Phim Hàn Quốc White Night | 2009 |
| Byakuyakō | Phim truyền hình Nhật; phim điện ảnh Nhật | 2006; 2011 |
| Namiya zakkaten no kiseki | Phim Nhật và phim Trung Quốc | 2017 |
| Loạt Galileo | Phim truyền hình Nhật với Fukuyama Masaharu vai Yukawa | từ 2007 |
Chỉ riêng việc một cuốn sách được làm phim ở ba nước đã cho thấy cốt truyện của Higashino "di chuyển" tốt qua ranh giới văn hoá — cùng một lý do khiến bản dịch tiếng Việt dễ được đón nhận.
Hai thám tử chính và những cuốn đứng một mình
Phần lớn tác phẩm của Higashino là truyện độc lập, nhưng ông có hai nhân vật quay lại nhiều lần:
- Yukawa Manabu – "Thám tử Galileo": phó giáo sư vật lý, lạnh lùng, giải những vụ án mang vẻ siêu nhiên bằng khoa học. Ra mắt năm 1998.
- Kaga Kyōichirō: thanh tra cảnh sát điềm đạm, giỏi đọc lòng người, ra mắt từ năm 1986 khi còn là sinh viên. Loạt Kaga đi dần từ câu đố sang chiều sâu gia đình.
Cách đọc các loạt này và nên bắt đầu từ đâu được bàn riêng ở bài Nên đọc Higashino Keigo cuốn nào trước.
Higashino và cuộc tranh cãi "bản cách"
Thành công của Phía sau nghi can X năm 2006 kéo theo một cuộc tranh luận trong giới trinh thám Nhật. Nhà văn bản cách Nikaidō Reito cho rằng cuốn sách không đủ tiêu chuẩn bản cách vì người đọc không có đủ dữ kiện để tự giải; nhiều người khác phản bác. Cuộc cãi này cho thấy vị trí đặc biệt của Higashino: ông đứng đúng ở chỗ giao nhau giữa trinh thám câu đố và trinh thám xã hội, nên bên nào cũng muốn nhận và cũng muốn bắt bẻ.
Bản dịch tiếng Anh The Devotion of Suspect X được đề cử Giải Edgar cho tiểu thuyết hay nhất năm 2012 — một cột mốc hiếm với trinh thám dịch từ tiếng Nhật.
Đọc nhiều thì đọc thế nào cho khỏi ngán
Higashino viết rất nhiều — hơn trăm đầu sách — nên người mê dễ "ăn" liên tục rồi ngán. Vài lời khuyên:
- Xen kẽ thể loại: sau một cuốn nặng như Bạch dạ hành, đọc một cuốn ấm như Namiya.
- Đừng đọc tóm tắt trên bìa sau quá kỹ: với vài cuốn, lời giới thiệu đã hé gần hết cấu trúc.
- Đọc sách trước, xem phim sau: phim thường gọt bớt các lớp tâm lý vốn là cái hay nhất của sách.
- Chú ý năm sáng tác: những cuốn thập niên 1980 thiên về câu đố học đường, từ cuối thập niên 1990 mới đậm chất xã hội. Đọc theo năm sẽ thấy một nhà văn trưởng thành.
Góc nhìn hôm nay
Ở Việt Nam, Higashino thường là cửa ngõ thứ hai vào trinh thám Nhật, sau Conan. Từ ông, người đọc có thể đi ngược về Matsumoto Seichō để thấy gốc rễ của trinh thám xã hội, hoặc rẽ sang Miyabe Miyuki — người cùng thế hệ, cũng viết về những người bình thường trong xã hội Nhật hiện đại. Câu lạc bộ đọc sách, nhóm review trên mạng là nơi tốt để trao đổi, với một điều kiện: đặt luật "không spoil" thật nghiêm, vì truyện Higashino gần như cuốn nào cũng mất nửa giá trị khi đã biết kết.
Câu hỏi thường gặp
Higashino Keigo là ai?
Higashino Keigo là nhà văn trinh thám Nhật sinh năm 1958 ở Osaka, nguyên là kỹ sư. Ông đoạt Giải Edogawa Rampo năm 1985 và giải Naoki năm 2006 với Phía sau nghi can X, là tác giả trinh thám Nhật được dịch nhiều nhất ở Việt Nam.
Vì sao Higashino Keigo nổi tiếng ở Việt Nam?
Truyện của ông có câu đố chặt chẽ nhưng dễ theo, động cơ nhân vật gây xúc động và đặt ra câu hỏi đạo đức. Nhiều tác phẩm đã thành phim ở Nhật, Hàn Quốc, Trung Quốc nên quen với khán giả châu Á.
Phía sau nghi can X đoạt giải gì?
Cuốn sách đoạt giải Naoki năm 2006 và giải Trinh thám Bản cách cùng năm, đồng thời đứng đầu các bảng xếp hạng trinh thám thường niên ở Nhật. Bản tiếng Anh được đề cử Giải Edgar năm 2012.
Thám tử Galileo là ai?
Thám tử Galileo là biệt danh của Yukawa Manabu, phó giáo sư vật lý trong loạt truyện của Higashino từ năm 1998. Ông giải những vụ án tưởng như siêu nhiên bằng kiến thức khoa học.
Higashino Keigo có phải chỉ viết trinh thám?
Không. Ngoài trinh thám, ông viết truyện có yếu tố kỳ ảo như Điều kỳ diệu của tiệm tạp hóa Namiya, truyện hài, truyện thể thao và truyện gia đình. Sự đa dạng này là một lý do khiến độc giả đọc ông lâu không chán.
