Leonard Thompson: người đầu tiên được tiêm insulin năm 1922

Leonard Thompson là cậu bé 14 tuổi mắc tiểu đường type 1, người đầu tiên được tiêm insulin để điều trị, tại Bệnh viện Đa khoa Toronto, Canada, tháng 1/1922. Mũi tiêm đầu tiên ngày 11/1 gần như không hiệu quả; mũi tiêm thứ hai ngày 23/1, dùng dịch chiết được tinh chế tốt hơn, làm đường huyết của cậu giảm rõ. Từ ca này, tiểu đường type 1 chuyển từ một bản án gần như chắc chắn thành một bệnh có thể sống chung lâu dài.

Tiểu đường trước khi có insulin

Đầu thế kỷ 20, chẩn đoán tiểu đường ở trẻ em và người trẻ gần như đồng nghĩa với cái chết trong vòng vài năm, có khi vài tháng. Cơ thể không dùng được đường, người bệnh gầy rộc dù ăn nhiều, khát, tiểu nhiều, rồi rơi vào hôn mê.

Cách duy nhất kéo dài sự sống khi đó là chế độ ăn cực kỳ hạn chế, gắn với tên bác sĩ Frederick Allen ở Mỹ. Người bệnh được cho ăn rất ít, đôi khi gần như nhịn đói, để giảm lượng đường trong máu. Cách này giúp một số người sống thêm được một thời gian, nhưng họ tiều tuỵ tới mức kiệt sức.

Giới khoa học đã có manh mối. Năm 1889, Oskar Minkowski và Joseph von Mering ở Strasbourg thấy chó bị cắt tuyến tuỵ mắc tiểu đường. Người ta nghi tuỵ tiết ra một chất điều hoà đường huyết, có lẽ từ những đám tế bào nhỏ gọi là tiểu đảo Langerhans. Nhiều nhóm ở nhiều nước đã thử chiết chất này nhưng đều vấp ở độc tính hoặc kết quả không ổn định.

Toronto, 1921: bốn con người

Câu chuyện insulin gắn với bốn cái tên ở Đại học Toronto:

• Frederick Banting, bác sĩ phẫu thuật trẻ, có ý tưởng thắt ống tuỵ để phần tiết enzyme teo đi, giữ lại tiểu đảo.
• Charles Best, sinh viên trợ lý, cùng Banting làm thí nghiệm trên chó từ mùa hè năm 1921.
• John James Rickard Macleod, giáo sư sinh lý học, cho mượn phòng thí nghiệm và định hướng nghiên cứu.
• James Collip, nhà hoá sinh, được mời vào cuối năm 1921 để tinh chế dịch chiết đủ sạch dùng cho người.

Những thí nghiệm trên chó cho thấy dịch chiết tuỵ có thể hạ đường huyết. Đến cuối năm 1921, nhóm quyết định thử trên người.

Hai mũi tiêm của Leonard Thompson

Leonard Thompson nhập viện Toronto General Hospital trong tình trạng rất nặng. Theo hồ sơ bệnh viện, cậu chỉ nặng khoảng 29 kg, đang theo chế độ ăn hạn chế và suy kiệt dần.

Ngày 11/1/1922, cậu được tiêm dịch chiết do Banting và Best chuẩn bị. Đường huyết giảm ít, lượng thể ceton trong nước tiểu không cải thiện, và chỗ tiêm bị áp xe. Dịch chiết còn quá nhiều tạp chất. Việc tiêm bị dừng lại.

Trong những ngày sau, Collip cải tiến cách tinh chế. Ngày 23/1/1922, Leonard được tiêm dịch chiết mới. Lần này đường huyết giảm rõ, đường và ceton trong nước tiểu giảm, cậu tỉnh táo và khoẻ hơn. Đây là lần đầu tiên một người mắc tiểu đường được điều trị thành công bằng insulin.

Sau Leonard, nhiều bệnh nhân khác ở Toronto được tiêm. Những đứa trẻ đang hôn mê vì tiểu đường được kể là tỉnh lại sau khi tiêm, những câu chuyện khiến tin tức lan rất nhanh.

Mốc thời gian

Ai xứng đáng với vinh quang

Insulin có lẽ là phát minh gây tranh cãi về công trạng bậc nhất của y học thế kỷ 20. Giải Nobel năm 1923 chỉ trao cho Banting và Macleod. Banting tức giận vì Best bị bỏ qua, nên chia nửa tiền thưởng của mình cho Best; Macleod chia phần của mình cho Collip. Quan hệ giữa các thành viên trong nhóm vốn đã căng thẳng, có lúc gay gắt.

Ngoài Toronto, nhà sinh lý học Nicolae Paulescu ở Romania đã công bố năm 1921 về một chất chiết từ tuỵ ông gọi là "pancreine", có tác dụng hạ đường huyết ở chó. Một số nhà khoa học cho rằng công của ông chưa được ghi nhận đúng mức. Đây vẫn là chủ đề tranh luận của giới sử học y khoa.

Ít ai tranh cãi về một điều: Banting, Best và Collip đã chuyển bằng sáng chế insulin cho Đại học Toronto với giá tượng trưng một đô la mỗi người, với mong muốn thuốc được sản xuất rộng rãi chứ không để ai độc quyền thu lợi. Câu chuyện này hay được nhắc lại mỗi khi giá insulin trở thành vấn đề thời sự ở một số nước.

Leonard Thompson sống tiếp ra sao

Leonard sống thêm khoảng mười ba năm nhờ insulin, quãng thời gian mà trước năm 1922 khó ai có thể mơ tới với tình trạng của cậu. Cậu mất năm 1935 vì viêm phổi, ở tuổi 27. Insulin thời đó chưa tinh khiết, liều lượng và theo dõi đường huyết còn thô sơ, nên cuộc sống của những bệnh nhân đầu tiên vẫn rất vất vả.

Một bệnh nhân nổi tiếng khác của thời kỳ này là Elizabeth Hughes, con gái chính khách Mỹ Charles Evans Hughes, được Banting điều trị năm 1922. Bà sống tới năm 1981, nhận khoảng 42.000 mũi tiêm insulin trong đời theo ước tính thường được nhắc tới. Hai số phận đặt cạnh nhau cho thấy insulin đã mở ra cả một cuộc đời, và chất lượng chăm sóc về sau quyết định nhiều tới độ dài cuộc đời đó.

Khía cạnh đạo đức

Mũi tiêm năm 1922 được thực hiện trên một đứa trẻ đang hấp hối, với một dịch chiết chưa hề được thử trên người. Theo chuẩn ngày nay, đó là điều không thể diễn ra nếu không có quy trình xét duyệt, đồng ý rõ ràng của gia đình và giai đoạn thử nghiệm an toàn. Ở thời đó, bối cảnh là một căn bệnh gần như chắc chắn gây tử vong và không có lựa chọn nào khác.

Câu chuyện insulin cũng gắn với thí nghiệm trên động vật: nhiều con chó đã được dùng trong các nghiên cứu ở Toronto. Đây là một trong những ví dụ thường được nêu trong các cuộc tranh luận về vai trò và giới hạn của nghiên cứu trên động vật.

Góc nhìn hôm nay

Ngày Thế giới phòng chống Đái tháo đường, 14 tháng 11, được chọn vì đó là ngày sinh của Frederick Banting. Ở thành phố London, tỉnh Ontario, ngôi nhà Banting từng sống năm 1920 nay là Banting House, một bảo tàng nhỏ được coi là "nơi ý tưởng insulin ra đời", với ngọn lửa hy vọng thắp từ năm 1989 và sẽ chỉ tắt khi có cách chữa khỏi tiểu đường. Tư liệu gốc của nhóm Toronto được Đại học Toronto lưu giữ và đưa lên mạng, và được UNESCO ghi vào danh mục Ký ức Thế giới.

Insulin ngày nay được sản xuất bằng công nghệ sinh học, có nhiều loại tác dụng nhanh, chậm khác nhau, dùng bằng bút tiêm hay bơm insulin. Tuy vậy, tiểu đường type 1 vẫn là bệnh mạn tính cần bác sĩ theo dõi lâu dài. Mọi thay đổi về liều hay loại insulin phải do bác sĩ chỉ định. Nếu thấy khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không rõ lý do, nhất là ở trẻ em, nên đưa đi khám sớm.

Ai muốn đọc thêm có thể tìm cuốn The Discovery of Insulin của sử gia Michael Bliss, công trình được coi là chuẩn mực về câu chuyện này.