Lord Peter Wimsey và Dorothy L. Sayers: thám tử quý tộc thời hoàng kim

Lord Peter Wimsey là thám tử quý tộc Anh — con trai thứ của một công tước, đeo kính một mắt, mê sách cổ và nhạc Bach — do nữ văn sĩ Dorothy L. Sayers (1893–1957) tạo ra. Ông ra mắt năm 1923 trong Whose Body? và có mặt trong 11 tiểu thuyết cùng nhiều truyện ngắn. Thoạt đầu là một gã công tử vui nhộn, Wimsey dần trở thành một trong những thám tử có chiều sâu tâm lý nhất thời hoàng kim, nhất là qua mối tình với nhà văn trinh thám Harriet Vane trong bốn cuốn cuối.

Sayers: học giả Oxford viết quảng cáo và trinh thám

Dorothy Leigh Sayers sinh năm 1893 ở Oxford, con gái một mục sư hiệu trưởng trường hợp xướng, lớn lên ở vùng đồng bằng Fens phía đông nước Anh. Bà học ngôn ngữ hiện đại ở Somerville College, Oxford, tốt nghiệp hạng ưu năm 1915 — nhưng phải tới năm 1920, khi Oxford lần đầu cấp bằng cho phụ nữ, bà mới chính thức nhận bằng, thuộc lứa phụ nữ đầu tiên của trường đại học này.

Từ 1922 tới 1929, Sayers làm người viết quảng cáo cho hãng S. H. Benson ở London, góp phần vào những chiến dịch quảng cáo ăn khách thời đó. Bà viết trinh thám song song để kiếm thêm tiền, rồi khi sách bán được thì nghỉ việc. Kinh nghiệm ở hãng quảng cáo về sau thành chất liệu cho Murder Must Advertise (1933), một vụ án đặt trong chính một công ty quảng cáo — với những trang tả nghề viết khẩu hiệu sắc sảo tới mức người trong nghề vẫn trích.

Wimsey là người thế nào

• Xuất thân: con trai thứ của Công tước xứ Denver, học Eton và Balliol (Oxford), giàu có, không cần làm việc.
• Bề ngoài: gầy, tóc vàng nhạt, mũi dài, kính một mắt, nói năng líu lo pha trò như một công tử thập niên 1920 — vẻ ngoài dễ khiến người ta coi thường.
• Sở thích: sưu tầm sách in sớm (incunabula), chơi piano, mê rượu vang, chơi cricket giỏi.
• Bunter: người hầu phòng trung thành, từng là cấp dưới của ông, đồng thời là nhiếp ảnh gia và trợ lý điều tra tài ba.
• Vết thương bên trong: sau những gì đã trải qua thời trai trẻ, Wimsey mang những cơn suy sụp thần kinh; lớp vỏ hề hước che đi một con người nhạy cảm, dằn vặt vì việc mình làm — đưa người khác tới giá treo cổ.

Chính chi tiết cuối khiến Wimsey khác nhiều thám tử cùng thời. Ông không coi phá án là thú tiêu khiển vô hại. Mỗi lần thủ phạm bị kết án, ông phải đối diện với hệ quả, và Sayers không để người đọc quên điều đó.

Mười một tiểu thuyết

The Nine Tailors và nghệ thuật rung chuông

The Nine Tailors thường được coi là kiệt tác của Sayers. Bối cảnh là một làng nhỏ vùng Fens — chính vùng bà lớn lên — với một nhà thờ cổ có dàn chuông lớn. Sayers đưa vào sách cả một môn nghệ thuật rất Anh: change ringing, rung chuông theo những chuỗi hoán vị toán học được tính trước, nơi mỗi người kéo một chuông và cả nhóm phải theo đúng thứ tự trong hàng giờ liền. Tên sách lấy từ cách đánh chuông báo tang truyền thống. Cuốn sách còn có cảnh lũ lụt đồng bằng được tả rất ấn tượng. Ngay cả người không mê trinh thám cũng đọc nó như một tiểu thuyết về đời sống nông thôn Anh.

Harriet Vane và Gaudy Night

Trong Strong Poison, Wimsey gặp Harriet Vane — một nhà văn trinh thám đang bị xét xử vì bị cáo buộc đầu độc người tình — và yêu cô ngay tại phòng xử. Nhiều người cho rằng Harriet mang nhiều nét của chính Sayers: học Oxford, viết trinh thám, độc lập, từng trải qua một mối tình đau khổ. Mối quan hệ của họ kéo qua bốn cuốn và không hề dễ dàng: Harriet từ chối Wimsey nhiều năm vì không muốn kết hôn với người mình mang ơn.

Gaudy Night (1935) là cuốn lạ nhất của dòng trinh thám thời hoàng kim: không có án mạng. Harriet trở lại trường cũ ở Oxford, nơi ai đó đang gây ra một chuỗi trò phá phách và thư nặc danh nhắm vào các nữ học giả. Cuốn sách thực chất là một suy tư dài về câu hỏi: một người phụ nữ có thể vừa sống đời trí tuệ, vừa yêu và kết hôn hay không. Nhiều nhà phê bình gọi nó là một trong những tiểu thuyết trinh thám nữ quyền sớm nhất — một nhận định vẫn còn được bàn, nhưng cho thấy tầm vóc khác thường của cuốn sách.

Sau Wimsey: Dante và thần học

Sau Busman's Honeymoon (1937), Sayers gần như bỏ trinh thám. Bà viết kịch, tiểu luận thần học, loạt kịch truyền thanh về cuộc đời Chúa Giêsu The Man Born to Be King, và dành những năm cuối đời để dịch Thần khúc của Dante sang tiếng Anh cho Penguin; phần Địa ngục in năm 1949. Bà mất năm 1957 khi chưa xong phần cuối, và học trò Barbara Reynolds hoàn thành. Sayers cũng là chủ tịch Detection Club từ 1949 tới khi mất.

Một tiểu thuyết Wimsey dang dở, Thrones, Dominations, được nhà văn Jill Paton Walsh viết nốt và in năm 1998, mở đầu cho vài cuốn tiếp nối.

Góc nhìn hôm nay: đọc Wimsey theo thứ tự nào

Có hai cách đọc. Cách thứ nhất, theo năm xuất bản, để thấy Wimsey từ một công tử khôi hài trở thành con người trọn vẹn — vài cuốn đầu có thể hơi nhẹ và kiểu cách với người đọc hôm nay. Cách thứ hai, bắt đầu từ cuốn hay nhất: The Nine Tailors hoặc Murder Must Advertise, rồi đọc trọn bốn cuốn Harriet Vane theo thứ tự (Strong Poison → Have His Carcase → Gaudy Night → Busman's Honeymoon).

Đọc Sayers cũng cần chuẩn bị rằng sách có nhiều trích dẫn Latin, Pháp, văn học Anh không dịch, và có những định kiến giai cấp, chủng tộc của thời đại. Ai yêu Oxford có thể đi dạo quanh Somerville College và những con phố cổ ở trung tâm Oxford — nơi bóng dáng Gaudy Night vẫn còn.