Luckin Coffee gian lận doanh thu: báo cáo ẩn danh và cú tự thú năm 2020

Luckin Coffee là chuỗi cà phê Trung Quốc niêm yết trên sàn Nasdaq năm 2019. Ngày 2 tháng 4 năm 2020, chính công ty công bố điều tra nội bộ cho thấy giám đốc vận hành và một số nhân viên đã bịa khoảng 2,2 tỷ nhân dân tệ doanh thu trong năm 2019. Luckin bị huỷ niêm yết, bị Uỷ ban Chứng khoán Mỹ (SEC) phạt 180 triệu USD, trải qua tái cơ cấu, nhưng điều bất ngờ là chuỗi cà phê này về sau sống lại và trở thành một trong những chuỗi lớn nhất Trung Quốc. Case này thú vị vì có cả hai nửa: gian lận bị lật tẩy, và một doanh nghiệp sống sót sau cú tự thú.

Tăng trưởng thần tốc bằng ứng dụng và trợ giá

Luckin mở cửa hàng đầu tiên cuối năm 2017 và tăng tốc rất nhanh: chỉ khoảng 18 tháng sau đã có hàng nghìn cửa hàng, đặt mục tiêu vượt Starbucks về số điểm bán ở Trung Quốc. Mô hình dựa trên ứng dụng di động: khách đặt và trả tiền qua điện thoại, nhận tại quầy nhỏ hoặc giao tận nơi, kèm rất nhiều phiếu giảm giá và ly miễn phí.

Tháng 5 năm 2019, Luckin niêm yết trên Nasdaq, huy động được hơn 500 triệu USD. Giá cổ phiếu tăng mạnh trong những tháng sau đó. Công ty vẫn lỗ, nhưng các con số doanh thu và doanh số mỗi cửa hàng cho thấy đang tiến nhanh tới điểm hoà vốn.

Báo cáo ẩn danh 89 trang

Ngày 31 tháng 1 năm 2020, quỹ bán khống Muddy Waters, do Carson Block điều hành, công bố trên mạng xã hội một báo cáo ẩn danh mà quỹ nhận được. Muddy Waters cho biết đã có vị thế bán khống cổ phiếu Luckin.

Báo cáo dài 89 trang, dựa trên một đợt khảo sát thực địa lớn: hàng nghìn giờ video quay tại các cửa hàng, hàng chục nghìn hoá đơn khách hàng thu thập được. Kết luận của báo cáo là số đơn hàng mỗi cửa hàng mỗi ngày bị thổi phồng đáng kể so với thực tế quan sát được. Đây là điểm đáng học: phương pháp đối chiếu số liệu công bố với quan sát độc lập ngoài thực địa, cùng loại tư duy được dùng trong kiểm toán và báo chí điều tra.

Luckin bác bỏ báo cáo, gọi phương pháp là sai sót và các cáo buộc là không có căn cứ. Giá cổ phiếu giảm rồi hồi phục một phần.

Ở thời điểm đó, nhiều nhà đầu tư chọn tin công ty hơn báo cáo, vì vài lý do dễ hiểu: báo cáo ẩn danh, được công bố bởi một quỹ có lợi ích tài chính khi giá giảm, và Luckin là cổ phiếu được nhiều ngân hàng đầu tư lớn khuyến nghị mua. Điều này cho thấy một nghịch lý thường gặp trong các vụ gian lận: người cảnh báo sớm thường bị nghi ngờ động cơ, còn công ty bị cảnh báo được hưởng lợi từ sự nghi ngờ đó. Phải hai tháng sau, khi chính công ty tự công bố, thị trường mới thừa nhận rằng báo cáo đã đúng về hướng, dù con số cụ thể của báo cáo và của cuộc điều tra nội bộ không hoàn toàn trùng nhau.

Cú tự thú ngày 2/4/2020

Khi kiểm toán viên Ernst & Young đang làm báo cáo năm 2019 và đưa ra các vấn đề với uỷ ban kiểm toán, hội đồng quản trị lập uỷ ban đặc biệt điều tra. Ngày 2 tháng 4 năm 2020, Luckin công bố:

• Giám đốc vận hành Liu Jian cùng một số nhân viên cấp dưới đã thực hiện các giao dịch bịa đặt.
• Tổng doanh thu bịa đặt từ quý 2 đến quý 4 năm 2019 khoảng 2,2 tỷ nhân dân tệ (khoảng 310 triệu USD theo tỷ giá lúc đó).
• Nhà đầu tư không nên tin vào các báo cáo tài chính trước đó.

Cổ phiếu mất khoảng 80% giá trị trong một ngày. Các ngân hàng cho cổ đông lớn vay cầm cố cổ phiếu bắt đầu xử lý tài sản đảm bảo.

Dòng thời gian

Cái kết ít ai đoán: chuỗi cà phê sống lại

Khác với Enron hay Wirecard, phần kinh doanh thật của Luckin có khách thật, cửa hàng thật. Sau khi thay ban lãnh đạo, cắt giảm trợ giá, đóng bớt cửa hàng kém, tập trung vào sản phẩm mới, Luckin bắt đầu có lãi hoạt động. Năm 2023, công ty được báo chí Trung Quốc và quốc tế đưa tin đã vượt Starbucks về doanh thu tại thị trường Trung Quốc, và có số cửa hàng nhiều hơn hẳn. Cổ phiếu được giao dịch trên thị trường phi tập trung ở Mỹ.

Điều này không làm nhẹ đi sai phạm năm 2019. Nó cho thấy một điểm quan trọng khi phân tích gian lận: gian lận số liệu và việc doanh nghiệp có sản phẩm thật không loại trừ nhau. Có doanh nghiệp gian lận vì không có gì thật bên dưới; có doanh nghiệp gian lận vì muốn tăng tốc nhanh hơn thực lực.

Bài học

1. Đối chiếu con số với thực tế quan sát được: số đơn, số khách, số xe ra vào. Báo cáo của Muddy Waters cho thấy một đội khảo sát có thể kiểm tra một con số công bố.
2. Tăng trưởng nhờ trợ giá cần soi kỹ: khi mỗi đơn hàng lỗ, áp lực để "đẹp số" rất lớn.
3. Kiểm toán viên và uỷ ban kiểm toán đóng vai trò quyết định: theo công bố của Luckin, chính quá trình kiểm toán năm 2019 dẫn tới điều tra nội bộ.
4. Tự thú sớm có thể cứu doanh nghiệp: việc Luckin tự công bố, dù bị ép, mở đường cho tái cơ cấu thay vì sụp đổ hoàn toàn.

Góc nhìn hôm nay

Với nhà đầu tư cá nhân, case Luckin là lời nhắc rằng niêm yết trên sàn lớn không phải là giấy bảo đảm. Các tài liệu nên đọc gồm báo cáo ẩn danh mà Muddy Waters công bố (vẫn còn trên mạng), thông cáo ngày 2 tháng 4 năm 2020 của Luckin và văn bản dàn xếp của SEC tháng 12 năm 2020. Đọc ba tài liệu theo thứ tự sẽ thấy rõ cách một nghi vấn từ bên ngoài được xác nhận từ bên trong.

Vụ Luckin cũng góp phần thúc đẩy Mỹ thông qua Đạo luật Trách nhiệm Công ty Nước ngoài (Holding Foreign Companies Accountable Act) cuối năm 2020, yêu cầu các công ty niêm yết ở Mỹ cho phép cơ quan giám sát kiểm toán Mỹ kiểm tra hồ sơ kiểm toán của họ.