Parmalat là tập đoàn sữa và thực phẩm của Ý, nổi tiếng toàn cầu với sữa tiệt trùng hộp giấy. Tháng 12 năm 2003, công ty sụp đổ khi lộ ra rằng khoảng 3,95 tỷ euro được ghi là gửi tại một tài khoản ngân hàng ở quần đảo Cayman thực ra không tồn tại, và lỗ hổng tài chính tổng cộng được ước tính khoảng 14 tỷ euro. Đây là vụ phá sản doanh nghiệp lớn nhất châu Âu thời điểm đó, thường được gọi là "Enron của châu Âu". Người sáng lập Calisto Tanzi bị toà Ý kết án tù.
Từ cửa hàng nhỏ ở Parma đến tập đoàn đa quốc gia
Calisto Tanzi lập công ty năm 1961 ở vùng Parma, miền bắc nước Ý. Parmalat đi đầu ở Ý trong việc bán sữa tiệt trùng nhiệt độ cao (UHT) đóng hộp giấy, loại sữa để được nhiều tháng không cần tủ lạnh. Từ thập niên 1970 đến 1990, công ty mở rộng sang hàng chục nước, mua nhiều doanh nghiệp sữa và nước trái cây, tài trợ thể thao (đua xe Công thức 1, câu lạc bộ bóng đá Parma), và niêm yết trên sàn Milan.
Đến đầu thập niên 2000, Parmalat có hoạt động ở khoảng 30 nước, hàng chục nghìn nhân viên và được xem là một trong những tập đoàn tư nhân thành công nhất nước Ý. Gia đình Tanzi vẫn kiểm soát công ty.
Một nghịch lý trên báo cáo tài chính
Từ năm 2002, một số nhà phân tích bắt đầu đặt câu hỏi về điều lạ trên báo cáo của Parmalat: công ty báo cáo có rất nhiều tiền mặt và chứng khoán dễ bán, nhưng đồng thời liên tục phát hành trái phiếu và vay thêm. Một công ty có nhiều tiền như vậy thì vay thêm để làm gì?
Câu hỏi này là bài học kinh điển trong phân tích tài chính. Khi một doanh nghiệp vừa "giàu tiền mặt" vừa liên tục đi vay với chi phí cao, ít nhất một trong hai điều không đúng như vẻ bề ngoài.
Một số ngân hàng và chuyên viên phân tích đã nêu băn khoăn này trong các báo cáo, nhưng công ty luôn có lời giải thích: tiền được giữ ở nước ngoài cho các thương vụ sắp tới, vay để tận dụng lãi suất, hay để đa dạng nguồn vốn. Mỗi lời giải thích nghe đều hợp lý nếu đứng riêng, và Parmalat vẫn tiếp tục phát hành được trái phiếu cho tới không lâu trước ngày sụp đổ. Đây là kiểu tín hiệu mà sau sự việc ai cũng thấy rõ, còn trước sự việc thì dễ bị lời giải thích của ban lãnh đạo làm dịu đi.
Sụp đổ tháng 12/2003
| Thời điểm (2003) | Sự kiện |
|---|---|
| Tháng 11 | Parmalat gặp khó khăn khi giải thích khoản đầu tư khoảng nửa tỷ euro vào một quỹ ở Cayman; kiểm toán viên Deloitte đặt câu hỏi |
| Đầu tháng 12 | Công ty không trả được một khoản trái phiếu đáo hạn khoảng 150 triệu euro, dù trên giấy có hàng tỷ euro tiền mặt |
| Giữa tháng 12 | Bank of America cho biết tài liệu xác nhận khoản tiền khoảng 3,95 tỷ euro trong tài khoản của công ty con Bonlat tại Cayman là giả; ngân hàng không có tài khoản nào như vậy |
| Cuối tháng 12 | Calisto Tanzi từ chức rồi bị bắt; Parmalat được đặt vào thủ tục quản lý đặc biệt của nhà nước |
Các cuộc điều tra sau đó cho thấy việc làm giả sổ sách kéo dài khoảng mười lăm năm. Công ty con ở các nơi có quy định lỏng được dùng để che các khoản lỗ và những khoản tiền bị rút ra ngoài. Theo kết luận của công tố và toà án Ý, một phần tiền được chuyển sang các doanh nghiệp khác của gia đình Tanzi, trong đó có mảng du lịch.
Ngân hàng và kiểm toán viên: ai đã bỏ sót
Kiểm toán viên
Parmalat dùng hai hãng kiểm toán: Grant Thornton cho một số công ty con, trong đó có Bonlat, và Deloitte cho cả tập đoàn. Câu hỏi lớn sau vụ việc là vì sao xác nhận số dư ngân hàng hàng tỷ euro không được kiểm chứng trực tiếp với ngân hàng một cách độc lập. Các cuộc điều tra ở Ý nhắm vào một số kiểm toán viên cá nhân; các hãng kiểm toán cũng đối mặt với nhiều vụ kiện dân sự.
Ngân hàng
Nhiều ngân hàng quốc tế đã thu xếp trái phiếu cho Parmalat. Ban quản lý đặc biệt của Parmalat, dưới sự điều hành của Enrico Bondi, khởi kiện hàng loạt ngân hàng, cho rằng họ biết hoặc lẽ ra phải biết tình hình tài chính thật. Nhiều vụ kết thúc bằng các khoản dàn xếp tổng cộng hàng tỷ euro, được dùng để trả cho chủ nợ.
Bản án và hồi sinh
Calisto Tanzi bị toà án ở Milan kết tội thao túng thị trường năm 2008, và toà án ở Parma kết tội gây phá sản gian lận năm 2010. Sau các vòng phúc thẩm, ông phải chịu tổng cộng hơn mười lăm năm tù; vì tuổi cao và sức khoẻ, ông chuyển sang chế độ giam tại gia những năm cuối đời. Ông mất năm 2022.
Về phần doanh nghiệp: Enrico Bondi tái cơ cấu, bán bớt các mảng ngoài lõi, chuyển một phần nợ thành cổ phần cho chủ nợ. Parmalat niêm yết trở lại năm 2005 và hoạt động có lãi. Năm 2011, tập đoàn sữa Lactalis của Pháp mua quyền kiểm soát Parmalat. Thương hiệu vẫn tồn tại tới nay.
Những người chịu thiệt nặng nề nhất là các nhà đầu tư nhỏ ở Ý, theo nhiều báo cáo lên tới hàng chục nghìn người, đã mua trái phiếu Parmalat qua ngân hàng nơi họ gửi tiết kiệm, tin rằng đó là khoản đầu tư an toàn.
Parmalat so với Enron
| Tiêu chí | Enron (2001) | Parmalat (2003) |
|---|---|---|
| Ngành | Năng lượng, giao dịch hợp đồng | Sữa, thực phẩm tiêu dùng |
| Cách làm chính | Kế toán phức tạp, pháp nhân đặc biệt | Tài sản không tồn tại, tài liệu ngân hàng giả |
| Kiểm soát | Công ty đại chúng phân tán | Gia đình sáng lập kiểm soát |
| Số phận doanh nghiệp | Giải thể | Tái cơ cấu, sống lại, được mua lại |
Điểm khác biệt quan trọng: Parmalat có hoạt động kinh doanh thật, có lãi ở nhiều mảng, nên phần lõi cứu được. Gian lận nằm ở tầng tài chính bên trên.
Bài học
- Xác nhận số dư ngân hàng phải đi trực tiếp từ ngân hàng tới kiểm toán viên, không qua tay khách hàng.
- Vừa nhiều tiền vừa vay nhiều là tín hiệu đỏ mà nhà phân tích nào cũng nên để ý.
- Doanh nghiệp gia đình kiểm soát chặt cần hội đồng quản trị độc lập thật sự, nhất là khi đã niêm yết và huy động tiền công chúng.
- Bán sản phẩm tài chính cho nhà đầu tư nhỏ cần trách nhiệm tư vấn rõ ràng; vụ Parmalat góp phần thúc đẩy các quy định bảo vệ nhà đầu tư nhỏ lẻ ở châu Âu.
Góc nhìn hôm nay
Vụ Parmalat được dựng thành phim truyện Ý Il gioiellino (2011), lấy cảm hứng từ câu chuyện, với tên nhân vật và công ty được đổi. Với người học kế toán – kiểm toán, đây là case kinh điển về thủ tục xác nhận số dư, thường được nhắc trong giáo trình kiểm toán. Lời khuyên khi đọc: để ý các con số được trích ở nhiều nguồn khác nhau (lỗ hổng 14 tỷ euro hay con số khác) tuỳ thời điểm ước tính và cách tính.
Câu hỏi thường gặp
Vụ Parmalat là gì?
Là vụ gian lận và phá sản của tập đoàn sữa Ý Parmalat tháng 12 năm 2003. Công ty ghi trên sổ sách những khoản tiền không tồn tại, trong đó có khoảng 3,95 tỷ euro được cho là gửi tại một ngân hàng ở Cayman, và lỗ hổng tài chính tổng cộng khoảng 14 tỷ euro.
Vì sao Parmalat được gọi là Enron của châu Âu?
Vì đây là vụ phá sản do gian lận kế toán lớn nhất châu Âu thời điểm đó, xảy ra chỉ hai năm sau Enron. Tuy vậy cách làm khác nhau: Parmalat dùng tài sản không tồn tại và tài liệu ngân hàng giả, còn Enron dựa vào kế toán phức tạp.
Calisto Tanzi bị xử bao nhiêu năm?
Tanzi bị toà ở Milan và Parma kết tội về thao túng thị trường và phá sản gian lận. Sau phúc thẩm, tổng mức án hơn mười lăm năm tù; những năm cuối ông chuyển sang giam tại gia vì sức khoẻ và mất năm 2022.
Parmalat bây giờ thuộc về ai?
Sau khi được tái cơ cấu và niêm yết lại năm 2005, Parmalat được tập đoàn sữa Lactalis của Pháp mua quyền kiểm soát năm 2011. Thương hiệu Parmalat vẫn được bán ở nhiều nước.
