Philip Marlowe và Los Angeles của Raymond Chandler: hiệp sĩ cô độc

Philip Marlowe là thám tử tư ở Los Angeles trong tiểu thuyết của Raymond Chandler (1888–1959), ra mắt trong The Big Sleep năm 1939. Nếu Sam Spade của Hammett là thám tử cứng rắn đầu tiên, thì Marlowe là người đưa dòng truyện ấy lên thành văn chương: một hiệp sĩ cô độc, nghèo, không nhận hối lộ, đi giữa một thành phố giàu có và mục ruỗng, kể chuyện bằng giọng mỉa mai với những phép so sánh mà tới nay người ta vẫn trích. Chandler viết bảy tiểu thuyết về Marlowe, cuốn được đánh giá cao nhất là The Long Goodbye (1953).

Một người Mỹ học trường Anh, bắt đầu viết ở tuổi 44

Chandler sinh năm 1888 ở Chicago. Sau khi cha mẹ ly hôn, cậu theo mẹ sang Anh, học ở Dulwich College, một trường có truyền thống cổ điển — học tiếng Latin, tiếng Hy Lạp, văn chương. Ông thử làm công chức, viết thơ, viết phê bình ở London nhưng không thành. Năm 1912 ông về Mỹ, định cư ở Los Angeles, và cuối cùng làm tới vị trí lãnh đạo trong một công ty dầu.

Năm 1932, giữa thời Đại suy thoái, ông bị sa thải vì rượu chè và bỏ bê công việc. Ở tuổi 44, không nghề nghiệp, Chandler quyết định học viết truyện cho tạp chí Black Mask — nơi Hammett đã thành danh. Ông kể mình học bằng cách lấy truyện của người khác, tóm tắt cốt truyện rồi tự viết lại, so sánh với bản gốc. Truyện đầu tiên đăng cuối năm 1933. Sáu năm sau mới có tiểu thuyết đầu tay.

Nền giáo dục cổ điển kiểu Anh và đời sống Los Angeles kiểu Mỹ gặp nhau trong văn ông: cái nhìn của người ngoài cuộc, vừa mê vừa khinh thành phố mình sống.

Bảy tiểu thuyết Marlowe

Một cuốn thứ tám, Poodle Springs, Chandler mới viết được vài chương thì qua đời; nhà văn Robert B. Parker viết nốt và in năm 1989.

Marlowe: hiệp sĩ trên những con phố bẩn

Ngay chương đầu The Big Sleep, Marlowe đứng trong sảnh dinh thự nhà Sternwood, nhìn một ô kính màu vẽ hiệp sĩ đang giải cứu một tiểu thư bị trói vào cây. Anh nghĩ rằng nếu mình sống trong ngôi nhà ấy, có lẽ anh sẽ phải trèo lên giúp hiệp sĩ một tay. Hình ảnh đó là chìa khoá của cả loạt truyện: Marlowe là hiệp sĩ sinh nhầm thế kỷ, mặc áo vest rẻ tiền thay cho áo giáp.

Trong tiểu luận The Simple Art of Murder (1944), Chandler viết câu nổi tiếng nhất về nhân vật của mình: "Down these mean streets a man must go who is not himself mean" — đại ý, đi trên những con phố đê tiện phải là một người không đê tiện. Thám tử của ông phải là người tử tế nhất trong thế giới của mình, dù nghèo và cô độc.

• Không nhận hối lộ: Marlowe lấy 25 USD một ngày cộng chi phí, và từ chối rất nhiều khoản tiền lớn hơn thế.
• Cô độc: sống một mình, tự đánh cờ theo bài thế cờ in sẵn, uống rượu một mình, không vợ con.
• Bị đánh đập thường xuyên: hầu như cuốn nào anh cũng bị đánh, bị đánh thuốc, bị cảnh sát làm khó.
• Trung thành: giữ bí mật cho khách hàng kể cả khi phải vào tù.

Giọng văn: những phép so sánh làm nên thương hiệu

Lý do lớn nhất người ta còn đọc Chandler là giọng kể ngôi thứ nhất của Marlowe: mỉa mai, mệt mỏi, buồn, và đầy những phép so sánh bất ngờ. Ông có thể tả một người phụ nữ, một căn phòng, một cơn gió nóng chỉ bằng một hình ảnh lạ mà chính xác tới mức người đọc nhớ mãi. Những phép so sánh ấy nhiều tới mức đã thành đề tài cho cả tuyển tập trích dẫn, và bị bắt chước, giễu nhại vô số lần.

Nhưng sau lớp mỉa mai là một nỗi buồn. Marlowe nhìn thấy sự cô đơn của người giàu, sự tuyệt vọng của người nghèo, và không tin mình sửa được gì. Đặc biệt trong The Long Goodbye, cuốn sách dài nhất và riêng tư nhất, Chandler — khi ấy vợ ông đang bệnh nặng — viết về tình bạn, rượu, sự phản bội và tuổi già với chiều sâu mà nhiều nhà phê bình đặt ngang văn chương nghiêm túc cùng thời.

Cốt truyện không phải điểm mạnh

Chandler thừa nhận ông quan tâm tới cảnh và không khí hơn là cốt truyện chặt. Giai thoại nổi tiếng nhất: khi làm phim The Big Sleep năm 1946, đạo diễn Howard Hawks và các biên kịch không hiểu ai đã giết một nhân vật phụ — người tài xế — nên gửi điện hỏi Chandler. Câu trả lời được kể lại là chính ông cũng không biết. Người đọc Chandler không cần lời giải chặt chẽ; họ đọc vì muốn đi cùng Marlowe qua thành phố.

Los Angeles như một nhân vật

Chandler viết Los Angeles những năm 1930–1950: dinh thự trên đồi, khách sạn tồi tàn ở trung tâm, các thị trấn ven biển, những con đường quanh co trong núi, gió Santa Ana nóng khô thổi về khiến người ta cáu bẳn. Thành phố của ông vừa là thiên đường của nắng và tiền, vừa là nơi tham nhũng, cảnh sát mua chuộc được, tiền bẩn chảy từ sòng bạc tới toà thị chính. Rất nhiều hình dung của thế giới về Los Angeles — nắng đẹp và mục ruỗng — bắt nguồn từ Chandler.

Marlowe trên màn ảnh

• Murder, My Sweet (1944) — chuyển thể Farewell, My Lovely, Dick Powell vai Marlowe.
• The Big Sleep (1946) — Howard Hawks đạo diễn, Humphrey Bogart và Lauren Bacall.
• Lady in the Lake (1947) — thử nghiệm quay gần như toàn bộ bằng góc nhìn thứ nhất của Marlowe.
• The Long Goodbye (1973) — Robert Altman đạo diễn, Elliott Gould đóng một Marlowe lạc thời giữa thập niên 1970.
• Farewell, My Lovely (1975) — Robert Mitchum.

Chandler cũng làm biên kịch ở Hollywood, nổi bật là cùng Billy Wilder viết kịch bản Double Indemnity (1944).

Góc nhìn hôm nay: từ Chandler tới Murakami

Ảnh hưởng của Chandler lan xa ngoài nước Mỹ. Nhà văn Nhật Murakami Haruki nhiều lần nói mình mê Chandler và đã tự dịch The Long Goodbye sang tiếng Nhật, in năm 2007, rồi dịch tiếp các cuốn Marlowe khác. Người đọc Murakami sẽ nhận ra trong nhân vật nam của ông — cô độc, nấu ăn một mình, bị cuốn vào những bí ẩn — bóng dáng Marlowe.

Người mới nên bắt đầu với The Big Sleep (ngắn, nhiều không khí) hoặc Farewell, My Lovely. Để The Long Goodbye lại khi đã quen giọng Marlowe — đó là cuốn để đọc chậm, và đọc lại.