Thầy tu Cadfael (Brother Cadfael) là tu sĩ dòng Biển Đức người xứ Wales, chăm vườn thảo dược ở tu viện Shrewsbury nước Anh vào thế kỷ 12, trong 20 tiểu thuyết và một tập truyện ngắn của Ellis Peters — bút danh của nữ văn sĩ Edith Pargeter (1913–1995). Loạt truyện mở đầu bằng A Morbid Taste for Bones năm 1977 và lấy bối cảnh những năm 1137–1145, thời nội chiến giành ngai vàng nước Anh. Cadfael được coi là người mở đường cho cả một dòng trinh thám lịch sử phát triển mạnh từ cuối thế kỷ 20.
Edith Pargeter: nhà văn lịch sử từ vùng biên Wales
Edith Pargeter sinh năm 1913 ở Shropshire, vùng giáp ranh Anh và xứ Wales, và sống gần như cả đời ở đó. Bà không học đại học, làm việc ở một hiệu thuốc khi còn trẻ — kinh nghiệm về sau giúp bà viết về thảo dược của Cadfael. Bà là nhà văn rất sung sức: hàng chục tiểu thuyết lịch sử về xứ Wales thời Trung cổ, truyện hiện đại, cùng nhiều bản dịch văn học Séc sang tiếng Anh.
Bà dùng bút danh Ellis Peters cho mảng trinh thám từ thập niên 1950, với loạt truyện về gia đình thanh tra Felse. Năm 1963, tiểu thuyết Death and the Joyful Woman của bà đoạt Giải Edgar của Hội Nhà văn Trinh thám Mỹ. Nhưng chỉ đến khi Cadfael ra đời, ở tuổi 64, bà mới thành tên tuổi quốc tế.
Cadfael ra đời từ một sự kiện có thật
Ý tưởng cho cuốn đầu tiên đến từ lịch sử tu viện Shrewsbury: năm 1138, tu viện cho rước di cốt thánh nữ Winifred từ một làng ở xứ Wales về để tôn thờ. Pargeter tự hỏi: dân làng xứ Wales nghĩ gì khi người Anh tới lấy vị thánh của họ? Liệu có ai phản đối, và nếu có người chết thì sao? Từ câu hỏi đó ra đời A Morbid Taste for Bones, với một tu sĩ người Wales làm phiên dịch cho phái đoàn — và làm thám tử.
Cadfael là người thế nào
Cái làm Cadfael khác hẳn những thám tử tu sĩ khác là quá khứ của ông. Ông không vào tu viện từ nhỏ mà ở tuổi khoảng bốn mươi, sau cả một đời sống ngoài thế tục:
- Người xứ Wales: sinh ở vùng Gwynedd, nói tiếng Wales, hiểu luật lệ và tập quán xứ mình — rất có ích khi tu viện vướng chuyện bên kia biên giới.
- Từng đi khắp thế giới: thời trẻ ông theo các cuộc thập tự chinh sang Đất Thánh, làm thuỷ thủ ở Địa Trung Hải, biết yêu và biết đời. Vì thế ông hiểu con người — kể cả tội lỗi của họ — hơn các tu sĩ khác.
- Nhà thảo dược: phụ trách vườn thảo dược và phòng pha chế của tu viện, bào chế thuốc mỡ, siro, thuốc an thần cho tu sĩ và dân quanh vùng. Kiến thức này thường là chìa khoá phá án: hiểu một loại cây, một vết thương, một liều thuốc.
- Tính cách: điềm đạm, khoan dung, hài hước, coi trọng công lý hơn luật lệ, và đôi khi lặng lẽ để kẻ có tội — nếu đáng thương — được sống tiếp theo cách của Chúa thay vì giá treo cổ.
Bên cạnh ông là Hugh Beringar, viên phó quận trưởng trẻ tuổi, sắc sảo, ban đầu là đối thủ rồi thành bạn thân nhất. Và có cả những tu sĩ khác trong tu viện — người tốt, người hẹp hòi, người tham vọng — làm nên một bức tranh đời sống tu viện sống động.
Bối cảnh: nước Anh thời "Hỗn loạn"
Các truyện Cadfael diễn ra trong giai đoạn mà sử sách Anh gọi là The Anarchy — cuộc nội chiến kéo dài giữa vua Stephen và Matilda (con gái vua Henry I, từng là hoàng hậu của Hoàng đế La Mã Thần thánh nên thường được gọi là Hoàng hậu Matilda) về quyền kế vị, từ cuối thập niên 1130 tới đầu thập niên 1150. Shrewsbury nằm giữa cuộc tranh chấp ấy: năm 1138, thành Shrewsbury chống lại vua Stephen và bị chiếm.
Pargeter dùng sử liệu nghiêm túc: các nhân vật lịch sử như vua Stephen, Matilda, các bá tước, các tu viện trưởng đều xuất hiện đúng vai, đúng thời điểm. Nhân vật hư cấu sống bên trong những sự kiện có thật. Người đọc vì vậy vừa theo một vụ án, vừa học lịch sử Anh thế kỷ 12 mà không thấy nặng.
| Năm xuất bản | Tiểu thuyết | Năm trong truyện |
|---|---|---|
| 1977 | A Morbid Taste for Bones | 1137 |
| 1979 | One Corpse Too Many | 1138, sau khi thành Shrewsbury thất thủ |
| 1980 | Monk's Hood | 1138; Giải Silver Dagger |
| 1981 | St Peter's Fair | 1139, hội chợ mùa hè của tu viện |
| 1982 | The Virgin in the Ice | 1139, mùa đông giá |
| 1988 | A Rare Benedictine | Tập truyện ngắn về những năm trước khi Cadfael đi tu |
| 1994 | Brother Cadfael's Penance | 1145, cuốn cuối cùng |
Hai mươi tiểu thuyết đi gần như liền mạch theo thời gian, mỗi cuốn thường cách cuốn trước vài tháng trong truyện, theo nhịp mùa màng và lễ tiết của tu viện. Có thể đọc rời, nhưng đọc theo thứ tự sẽ thấy các nhân vật già đi, đổi thay, và cuộc nội chiến lan rộng.
Vì sao Cadfael mở đường cho trinh thám lịch sử
Trước Cadfael đã có trinh thám đặt trong quá khứ, nhưng chưa loạt nào thành công rộng rãi và bền bỉ như thế. Pargeter chứng minh rằng người đọc trinh thám sẵn sàng sống trong một thế giới không có vân tay, không có cảnh sát hiện đại, không có khoa học pháp y — nơi thám tử chỉ có đôi mắt, hiểu biết về con người và về cây cỏ. Sau bà, trinh thám lịch sử bùng nổ: La Mã cổ đại, Trung Hoa thời Đường, nước Anh thời Tudor…
Năm 1999, Hiệp hội Nhà văn Tội phạm Anh (CWA) lập giải thưởng cho tiểu thuyết trinh thám lịch sử mang tên Ellis Peters — một sự ghi nhận vai trò khai mở ấy.
Trên màn ảnh và ở Shrewsbury
Đài ITV làm loạt phim Cadfael (1994–1998) gồm 13 tập, với Derek Jacobi trong vai chính. Phim quay chủ yếu ở Hungary, nơi có những phim trường dựng được khung cảnh Trung cổ, và thay đổi không ít tình tiết so với sách, nhưng Jacobi được nhiều người khen là bắt đúng vẻ hiền hậu, từng trải của Cadfael.
Tu viện Shrewsbury vẫn còn: nhà thờ tu viện, dù chỉ là một phần của quần thể xưa, ngày nay vẫn là nơi thờ phụng và đón khách. Người hâm mộ tới đó để đứng ở nơi Cadfael "từng sống", và trong nhà thờ có một ô cửa kính màu tưởng nhớ Edith Pargeter. Vườn thảo dược dựng theo cảm hứng Cadfael ở nhiều nơi tại Anh cũng là điểm đến cho người mê cây cỏ.
Góc nhìn hôm nay: đọc Cadfael chậm như một mùa vườn
Cadfael không dành cho người thích truyện nhanh. Văn Ellis Peters giàu miêu tả: mùa xuân trên sông Severn, mùi lá trong phòng thảo dược, tiếng chuông kinh nhật tụng. Án mạng có, nhưng thứ ở lại là cảm giác bình yên của một nhịp sống đã mất — và niềm tin rằng sự tử tế, lòng khoan dung có thể tồn tại giữa thời loạn.
Một lưu ý: kiến thức thảo dược trong truyện là tri thức thế kỷ 12 qua lăng kính văn chương, không phải lời khuyên chữa bệnh. Muốn dùng thảo dược ngoài đời, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Thứ tự đọc gợi ý: A Morbid Taste for Bones → One Corpse Too Many (để gặp Hugh Beringar) → Monk's Hood, rồi cứ theo thứ tự xuất bản.
Câu hỏi thường gặp
Thầy tu Cadfael là ai?
Cadfael là tu sĩ dòng Biển Đức người xứ Wales, thám tử trong 20 tiểu thuyết của Ellis Peters. Ông chăm vườn thảo dược ở tu viện Shrewsbury thế kỷ 12 và từng là chiến binh, thuỷ thủ trước khi đi tu.
Ellis Peters là ai?
Ellis Peters là bút danh của Edith Pargeter (1913–1995), nữ văn sĩ Anh ở vùng Shropshire. Bà viết nhiều tiểu thuyết lịch sử và trinh thám, nổi tiếng nhất với loạt truyện Cadfael từ năm 1977.
Truyện Cadfael diễn ra vào thời nào?
Các truyện diễn ra từ năm 1137 tới 1145, thời nội chiến giữa vua Stephen và Matilda mà sử Anh gọi là thời "Hỗn loạn" (The Anarchy).
Có bao nhiêu truyện Cadfael?
Có 20 tiểu thuyết, từ A Morbid Taste for Bones (1977) tới Brother Cadfael's Penance (1994), cùng tập truyện ngắn A Rare Benedictine (1988).
Phim Cadfael do ai đóng?
Loạt phim Cadfael của đài ITV (1994–1998) gồm 13 tập, do Derek Jacobi đóng vai chính. Phim quay chủ yếu ở Hungary và có thay đổi nhiều so với sách.
