Gian lận doanh nghiệp ít khi bị phát hiện bởi kiểm toán viên bên ngoài như nhiều người nghĩ. Các nghiên cứu lớn cho thấy nguồn phát hiện phổ biến nhất là tố giác, thường từ chính nhân viên, rồi tới kiểm toán nội bộ, rà soát của ban quản lý, nhà báo, cơ quan quản lý và nhà bán khống. Các vụ nổi tiếng như Enron, WorldCom, Theranos, Wirecard, Luckin Coffee mỗi vụ lộ ra theo một con đường khác nhau, và hầu hết đều có nhiều hơn một người góp phần.
Nghiên cứu nói gì
Báo cáo của ACFE
Hiệp hội các Nhà điều tra Gian lận được Chứng nhận (ACFE) định kỳ công bố báo cáo toàn cầu về gian lận nghề nghiệp, dựa trên hàng nghìn vụ việc do thành viên điều tra. Qua nhiều kỳ báo cáo, kết luận ổn định: tố giác là cách phát hiện phổ biến nhất, chiếm khoảng bốn phần mười số vụ, vượt xa kiểm toán độc lập bên ngoài. Trong các nguồn tố giác, nhân viên chiếm khoảng một nửa; phần còn lại là khách hàng, nhà cung cấp và người ẩn danh.
Nghiên cứu Dyck – Morse – Zingales
Nghiên cứu "Who Blows the Whistle on Corporate Fraud?" của Alexander Dyck, Adair Morse và Luigi Zingales (công bố trên Journal of Finance năm 2010) xem xét các vụ gian lận lớn ở công ty niêm yết Mỹ giai đoạn 1996–2004. Kết quả gây bất ngờ: kiểm toán viên bên ngoài và SEC chỉ phát hiện một phần nhỏ; các nguồn "phi truyền thống" như nhân viên, giới truyền thông, cơ quan quản lý ngành đóng vai trò rất lớn. Nghiên cứu cũng chỉ ra người tố giác thường phải trả giá đắt về sự nghiệp.
Sáu con đường lật tẩy gian lận
| Ai | Lợi thế | Ví dụ nổi tiếng |
|---|---|---|
| Nhân viên tố giác | Thấy tận mắt, hiểu quy trình | Sherron Watkins (Enron), Tyler Shultz và Erika Cheung (Theranos) |
| Kiểm toán nội bộ | Có quyền truy cập sổ sách, báo cáo thẳng lên uỷ ban kiểm toán | Cynthia Cooper (WorldCom) |
| Kiểm toán độc lập | Có quyền từ chối ký báo cáo | EY từ chối ký báo cáo 2019 của Wirecard |
| Nhà báo điều tra | Thời gian, nguồn tin, sức lan toả | John Carreyrou (Theranos), Dan McCrum (Wirecard), Bethany McLean (Enron) |
| Nhà bán khống | Động cơ tài chính để tìm sai sót | Jim Chanos (Enron), Muddy Waters (Luckin Coffee) |
| Người trong ban lãnh đạo | Nhìn thấy những giao dịch bất thường ở cấp cao | Michael Woodford (Olympus) |
Từng con đường, điểm mạnh và giới hạn
Người tố giác
Người trong cuộc là nguồn mạnh nhất, nhưng cũng chịu rủi ro lớn nhất: mất việc, bị kiện, bị xa lánh. Vì vậy nhiều nước có luật bảo vệ. Ở Mỹ, Đạo luật Sarbanes-Oxley (2002) bảo vệ nhân viên công ty niêm yết khỏi bị trả đũa; Đạo luật Dodd-Frank (2010) lập chương trình thưởng của SEC, người cung cấp thông tin dẫn tới khoản xử phạt trên 1 triệu USD có thể nhận từ 10% đến 30% số tiền phạt thu được. Liên minh châu Âu ban hành Chỉ thị bảo vệ người tố giác năm 2019, yêu cầu doanh nghiệp từ một quy mô nhất định phải có kênh tố giác nội bộ.
Kiểm toán nội bộ
Bộ phận này hiệu quả khi báo cáo trực tiếp lên uỷ ban kiểm toán của hội đồng quản trị chứ không chỉ lên giám đốc tài chính. Case WorldCom cho thấy rõ: nhóm của Cynthia Cooper đi thẳng tới chủ tịch uỷ ban kiểm toán.
Kiểm toán độc lập
Nhiệm vụ của kiểm toán viên bên ngoài là đưa ra ý kiến về việc báo cáo tài chính có trung thực, hợp lý trên các khía cạnh trọng yếu hay không, chứ không phải truy tìm mọi gian lận. Tuy vậy, khi kiểm toán viên kiên quyết xác nhận trực tiếp (như hỏi thẳng ngân hàng về số dư tiền), gian lận dựa trên tài sản không tồn tại thường lộ ra. Ngược lại, khi kiểm toán viên vừa kiểm toán vừa tư vấn và phụ thuộc vào khách hàng lớn, như Arthur Andersen với Enron, tính độc lập bị đe doạ.
Nhà báo điều tra
Báo chí đặc biệt quan trọng với công ty tư nhân chưa niêm yết, nơi không có nghĩa vụ công bố thông tin rộng, như Theranos. Cái giá là thời gian và áp lực pháp lý: Wall Street Journal và Financial Times đều phải đối mặt với luật sư của công ty bị điều tra.
Nhà bán khống
Nhà bán khống kiếm lời khi giá cổ phiếu giảm, nên có động cơ tìm sai sót. Điều này khiến họ bị nghi ngờ là "đánh sập" doanh nghiệp, và đôi khi đúng là có báo cáo bán khống sai hoặc phóng đại. Nhưng trong nhiều vụ lớn, họ là người lên tiếng sớm nhất. Giới nghiên cứu tài chính nhìn chung coi họ là một phần của cơ chế thị trường tự sửa sai, với điều kiện báo cáo của họ cũng phải chịu trách nhiệm về tính trung thực.
Cơ quan quản lý
SEC, các cơ quan giám sát tài chính và kiểm toán có quyền lực lớn nhất nhưng thường đến sau, khi đã có tín hiệu từ các nguồn khác. Vụ Wirecard là ví dụ ngược: cơ quan giám sát Đức trong một thời gian đã quay sang nghi ngờ người cảnh báo.
Những tín hiệu cảnh báo chung
Đọc lại các case, giới phân tích hay nhắc một số tín hiệu lặp lại. Chúng không chứng minh gian lận, chỉ là lý do để hỏi thêm:
- Lợi nhuận tăng đều nhưng dòng tiền từ hoạt động kinh doanh không đi theo.
- Báo cáo nhiều tiền mặt nhưng vẫn liên tục vay thêm (Parmalat).
- Giao dịch lớn với bên liên quan của chủ doanh nghiệp (Satyam với Maytas).
- Lợi nhuận đến từ nơi khó kiểm chứng: đối tác ở xa, công ty con ở nơi quy định lỏng (Wirecard).
- Không ai giải thích được công ty kiếm tiền bằng cách nào (Enron).
- Từ chối công bố dữ liệu độc lập, viện cớ bí mật (Theranos).
- Hội đồng quản trị thiếu thành viên độc lập có chuyên môn; lãnh đạo thay kiểm toán viên, giám đốc tài chính thường xuyên.
- Văn hoá không chấp nhận câu hỏi; người hỏi bị cho thôi việc (Olympus).
Góc nhìn hôm nay: doanh nghiệp nên làm gì
Với doanh nghiệp, bài học thiết thực là xây kênh để người trong cuộc nói trước khi họ phải nói với báo chí. Một kênh tố giác tốt thường có: cách gửi ẩn danh, người nhận độc lập với ban điều hành (thường là uỷ ban kiểm toán), cam kết không trả đũa được thực thi thật, và phản hồi cho người tố giác về việc xử lý. Hệ thống quản lý chống hối lộ theo ISO 37001 và hướng dẫn quản lý tố giác ISO 37002 (2021) là các khung tham khảo được dùng rộng rãi.
Với người đi làm, nếu phát hiện điều sai trái, nên tìm hiểu quy định về bảo vệ người tố giác ở nơi mình làm việc và hỏi ý kiến người có chuyên môn pháp lý trước khi hành động. Với người học, cách tốt nhất để hiểu chủ đề này là đọc trọn một vài vụ theo dòng thời gian, đánh dấu ngày đầu tiên có người đặt câu hỏi và ngày gian lận chính thức bị thừa nhận. Khoảng cách giữa hai mốc đó thường là phần đáng học nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ai thường phát hiện gian lận doanh nghiệp nhất?
Theo các báo cáo định kỳ của ACFE, tố giác là cách phát hiện phổ biến nhất, chiếm khoảng bốn phần mười số vụ, và khoảng một nửa số tố giác đến từ nhân viên. Kiểm toán độc lập bên ngoài chỉ phát hiện một phần nhỏ.
Vì sao kiểm toán viên ít khi phát hiện gian lận?
Vì nhiệm vụ của kiểm toán độc lập là đưa ra ý kiến về tính trung thực, hợp lý của báo cáo tài chính trên các khía cạnh trọng yếu, dựa trên chọn mẫu, chứ không phải truy tìm mọi gian lận. Gian lận có thông đồng ở cấp cao lại thường được che giấu kỹ.
Nhà bán khống có vai trò gì trong phát hiện gian lận?
Nhà bán khống kiếm lời khi giá cổ phiếu giảm nên có động cơ tìm sai sót. Trong nhiều vụ như Enron và Luckin Coffee, họ lên tiếng sớm. Tuy vậy báo cáo bán khống cũng có thể sai, nên cần được kiểm chứng như mọi nguồn tin khác.
Người tố giác được bảo vệ thế nào?
Ở Mỹ có Đạo luật Sarbanes-Oxley và chương trình thưởng của SEC theo Đạo luật Dodd-Frank, trả 10–30% tiền phạt cho người cung cấp thông tin dẫn tới xử phạt trên 1 triệu USD. Liên minh châu Âu có Chỉ thị bảo vệ người tố giác năm 2019.
Dấu hiệu nào cho thấy một doanh nghiệp có thể gian lận?
Lợi nhuận tăng mà dòng tiền không theo, nhiều tiền mặt nhưng vẫn vay nhiều, giao dịch lớn với bên liên quan, lợi nhuận từ nơi khó kiểm chứng và văn hoá không cho phép đặt câu hỏi. Đây là tín hiệu để hỏi thêm, không phải bằng chứng gian lận.
