Ayatsuji Yukito và làn sóng tân bản cách: Án mạng ở Thập giác quán

Ayatsuji Yukito (sinh năm 1960 ở Kyoto) là tác giả của Án mạng ở Thập giác quán (Jukkakukan no satsujin, 1987), cuốn sách được coi là phát súng mở đầu làn sóng tân bản cách (shin honkaku) — sự hồi sinh của trinh thám câu đố thuần tuý ở Nhật cuối thập niên 1980. Từ cuốn đầu tay ấy, ông viết tiếp cả loạt "Quán" (Yakata) về những toà nhà kỳ dị do cùng một kiến trúc sư thiết kế, và trở thành gương mặt tiêu biểu nhất của thế hệ mình.

Câu lạc bộ trinh thám ở Đại học Kyoto

Ayatsuji (tên thật Uchida Naoyuki) học tại Đại học Kyoto và sinh hoạt trong câu lạc bộ nghiên cứu trinh thám của trường — một nhóm sinh viên đọc, bàn và tự viết truyện câu đố. Những câu lạc bộ kiểu này đặt biệt danh cho thành viên theo tên các tác giả trinh thám phương Tây, tổ chức những buổi "đố án" nội bộ, và nuôi dưỡng một tình yêu gần như tôn giáo với câu đố công bằng.

Đó là thời mà trinh thám xã hội và trinh thám du lịch chiếm kệ sách. Với những sinh viên ấy, cuốn Án mạng Hoàng đạo Tokyo (1981) của Shimada Sōji là bằng chứng rằng câu đố vẫn còn sống. Chính Shimada đọc bản thảo của Ayatsuji và giới thiệu ông với Kodansha.

Án mạng ở Thập giác quán: tình huống mở đầu

Không spoil: cuốn này nổi tiếng là phải đọc khi chưa biết gì. Phần dưới chỉ kể tình huống ban đầu.

Bảy thành viên của câu lạc bộ trinh thám một trường đại học tới nghỉ trên một hòn đảo nhỏ ngoài khơi Kyushu. Nửa năm trước, trên đảo đã xảy ra một vụ án mạng nhiều người chết rồi ngôi nhà chính bị cháy. Còn lại là một căn nhà phụ hình mười cạnh — Thập giác quán — với bàn ghế, cốc chén cũng mười cạnh. Các sinh viên gọi nhau bằng biệt danh lấy từ tên tác giả trinh thám phương Tây: Ellery, Carr, Agatha, Poe, Leroux, Van, Orczy. Họ đến để "chơi" thám tử trong một hiện trường thật.

Song song, trên đất liền, những người cũ của câu lạc bộ nhận được những lá thư lạ nhắc tới vụ án cũ, và bắt đầu tự điều tra. Hai mạch truyện xen kẽ — đảo và đất liền — là bộ khung của cuốn sách.

Ai đã đọc trinh thám kinh điển sẽ nhận ra ngay lời chào tới hình mẫu "hòn đảo cô lập, từng người một ngã xuống" của Agatha Christie. Ayatsuji không giấu điều đó; cuốn sách vừa là một câu đố, vừa là một lá thư tình gửi thể loại.

Vì sao năm 1987 được gọi là năm khởi đầu

• Bối cảnh xuất bản: Kodansha in cuốn sách trong tủ sách bìa mềm dành cho tiểu thuyết giải trí, giá rẻ, dễ mua với sinh viên. Biên tập viên Uyama Hideo đứng sau việc gom các tác giả trẻ và đẩy họ ra thị trường như một làn sóng.
• Cái nhãn "tân bản cách": chữ "shin honkaku" được dùng trong quảng bá cho loạt tác giả mới, rồi trở thành tên gọi chính thức của cả một thời kỳ.
• Những người theo sau rất nhanh: Utano Shōgo (1988, Nagai ie no satsujin), Norizuki Rintarō (1988, Mippei kyōshitsu), Abiko Takemaru (1989, 8 no satsujin), Arisugawa Alice (1989). Nhiều người trong số họ cũng xuất thân từ câu lạc bộ trinh thám đại học.
• Thế hệ kế tiếp: thập niên 1990 mở rộng làn sóng sang những hướng lạ hơn, như Kyōgoku Natsuhiko (1994) với trinh thám pha yêu quái học, hay Mori Hiroshi (1996) với các câu đố mang màu khoa học kỹ thuật.

Loạt "Quán": những toà nhà là nhân vật

Sau Thập giác quán, Ayatsuji phát triển một loạt truyện dài, mỗi cuốn xoay quanh một công trình do kiến trúc sư hư cấu Nakamura Seiji thiết kế — người mê cơ quan, lối đi bí mật, những cấu trúc quái dị. Thám tử là Shimada Kiyoshi, cái tên ghép từ họ của Shimada Sōji và tên của thám tử Mitarai Kiyoshi, một lời tri ân không thể rõ hơn.

Cái hay của loạt này là kiến trúc trở thành một phần của câu đố: người đọc luôn biết toà nhà có điều gì đó bất thường, nhưng không biết là ở đâu. Sơ đồ mặt bằng in trong sách vừa là manh mối, vừa là cái bẫy.

Ngoài loạt Quán: Another và chất kinh dị

Ayatsuji không chỉ viết câu đố. Ông mê phim kinh dị và đã nhiều lần pha hai thể loại. Tiểu thuyết Another (2009) kể về một lớp học bị một lời nguyền đeo bám — vừa là truyện kinh dị học đường, vừa có cấu trúc trinh thám với một bí ẩn cần lời giải logic. Cuốn sách được chuyển thể thành truyện tranh, phim hoạt hình và phim điện ảnh năm 2012, đưa tên ông tới cả những người không đọc trinh thám.

Ông lập gia đình với nhà văn Ono Fuyumi, tác giả bộ giả tưởng Jūni kokuki (tạm dịch: Thập nhị quốc ký) — một cặp vợ chồng nhà văn hiếm có trong văn học đại chúng Nhật.

Lời chê và lời bênh cho tân bản cách

Khi Thập giác quán ra đời, nhiều nhà phê bình thế hệ trước chê: nhân vật là sinh viên non nớt, gọi nhau bằng biệt danh như trong một câu lạc bộ, ai cũng như con rối chỉ để chết hoặc để giải; "không viết được con người". Lời chê đó không hẳn vô lý — những trang đầu của nhiều cuốn tân bản cách quả có phần cứng.

Nhưng phe bênh chỉ ra rằng sự "nhân tạo" ấy là chủ ý. Tân bản cách là văn học tự ý thức về chính nó: nhân vật biết mình đang ở trong một truyện trinh thám, bàn luận về quy ước của thể loại, và tác giả chơi với kỳ vọng của người đọc đã đọc quá nhiều trinh thám. Nói cách khác, đối thủ của Ayatsuji không phải là hung thủ, mà là chính bạn — người tưởng mình đã biết hết các mẹo.

Góc nhìn hôm nay: lộ trình đọc tân bản cách

1. Án mạng ở Thập giác quán — ngắn, gọn, cảm giác "bị lừa" rất sảng khoái. Tuyệt đối đừng tra cứu trước. Bản tiếng Anh: The Decagon House Murders.
2. Suishakan no satsujin — kiểu câu đố cổ điển hơn, khí quyển gothic. Bản tiếng Anh: The Mill House Murders.
3. Án mạng Hoàng đạo Tokyo của Shimada Sōji — để biết "ông thầy" của cả làn sóng.
4. Tokeikan no satsujin — khi đã quen giọng Ayatsuji, đọc cuốn được giới chuyên môn trao giải.
5. Sau đó, tìm đọc Arisugawa Alice, Norizuki Rintarō để thấy những người cùng thời đi tiếp theo hướng nào.

Một mẹo nhỏ khi đọc: đặt sơ đồ toà nhà cạnh bên, ghi lại vị trí từng người ở từng thời điểm. Ayatsuji viết cho kiểu độc giả chịu khó như vậy, và thường thưởng cho họ bằng cảm giác "đáng lẽ mình đã thấy".