Miyabe Miyuki và trinh thám đời thường: Kasha, Riyū và nợ tiêu dùng

Miyabe Miyuki (sinh năm 1960 ở Tokyo) là nhà văn được coi là người kế tục rõ nhất tinh thần trinh thám xã hội của Matsumoto Seichō, nhưng với cái nhìn của một người lớn lên trong khu phố bình dân. Truyện của bà là trinh thám đời thường: nợ thẻ tín dụng, một căn hộ chung cư, một gia đình tan vỡ, những đứa trẻ, những người bán hàng. Tác phẩm tiêu biểu là Kasha (1992) về một người phụ nữ biến mất vì nợ nần, và Riyū (1998), đoạt giải Naoki năm 1999. Bà còn viết truyện cổ trang thời Edo và giả tưởng, đều đọc rất nhiều ở Nhật.

Cô gái khu Fukagawa và văn phòng luật

Miyabe sinh và lớn lên ở khu Kōtō, phía đông Tokyo — vùng Fukagawa xưa của người lao động, thợ thủ công, chợ cá. Học xong trung học, bà không vào đại học mà đi làm, trong đó có nhiều năm ở một văn phòng luật. Công việc ấy cho bà một thứ quý giá với người viết trinh thám: được nghe, được đọc hàng trăm câu chuyện thật về nợ, ly hôn, tranh chấp, những rắc rối pháp lý của người bình thường.

Bà theo học một lớp sáng tác cho người đi làm và ra mắt năm 1987 với truyện ngắn Warera ga rinjin no hanzai (tạm dịch: Tội ác của hàng xóm chúng ta), đoạt giải người mới của tạp chí All Yomimono. Từ đó, bà viết đều và đoạt gần như mọi giải thưởng lớn của văn học đại chúng Nhật.

Kasha: khi người mất tích vì một chiếc thẻ tín dụng

Kasha (tạm dịch: Hoả xa — cỗ xe lửa chở người có tội xuống địa ngục trong truyền thuyết Nhật) là cuốn làm nên tên tuổi bà. Tình huống ban đầu, không tiết lộ gì thêm:

Một thanh tra đang nghỉ dưỡng thương được cháu trai nhờ tìm vị hôn thê. Cô gái biến mất không dấu vết ngay sau khi ngân hàng kiểm tra tín dụng và phát hiện cô từng tuyên bố phá sản cá nhân.

Từ một chuyện tưởng như nhỏ, cuộc điều tra mở ra cả một thế giới của Nhật Bản thời bong bóng kinh tế: cho vay tiêu dùng dễ dãi, thẻ tín dụng phát tràn lan, những người trẻ vay để sống giống người khác rồi bị nợ nuốt chửng, và những dịch vụ đòi nợ vượt mọi giới hạn. Kasha đoạt giải Yamamoto Shūgorō năm 1993 và được coi là một trong những tiểu thuyết trinh thám xã hội quan trọng nhất cuối thế kỷ 20. Bản tiếng Anh có tên All She Was Worth.

Điều đặc biệt là người phụ nữ ở trung tâm câu chuyện gần như không xuất hiện trực tiếp. Người đọc chỉ biết cô qua lời kể của người khác, qua giấy tờ, qua những chỗ cô từng sống — đúng như cách một người bị nợ xoá mất mình khỏi xã hội.

Riyū: một vụ án kể như phóng sự

Riyū (tạm dịch: Lý do, 1998) bắt đầu bằng một vụ án mạng nhiều người chết trong một căn hộ cao tầng ở Tokyo. Thay vì đi theo một thám tử, cuốn sách được kể như một phóng sự điều tra: hàng chục người — hàng xóm, quản lý toà nhà, cảnh sát, người thân — lần lượt kể lại những gì họ biết. Dần dần hiện lên một câu chuyện về bất động sản, đấu giá nhà bị siết nợ, những gia đình sống trong căn hộ không thuộc về mình.

Cách kể này đòi hỏi người đọc kiên nhẫn, nhưng phần thưởng là cảm giác như đang đọc một hồ sơ thật. Riyū đoạt giải Naoki năm 1999.

Các tác phẩm theo từng mảng

Vì sao gọi là "trinh thám đời thường"

Tội ác bắt đầu từ chuyện tiền

Trong truyện Miyabe, hiếm khi có thiên tài tội phạm. Có người vay nợ, người mất nhà, người muốn thoát khỏi một cuộc đời không chọn. Tiền — thiếu tiền, nợ tiền, muốn có tiền để được như người khác — là sợi chỉ đỏ. Điều đó làm truyện bà cũ đi chậm hơn nhiều so với những câu đố cơ học.

Người điều tra là người bình thường

Thanh tra đang nghỉ ốm, nhà báo hạng hai, học sinh trung học, bà chủ quán nhỏ: nhân vật của bà phá án bằng sự tử tế và tò mò hơn là bằng óc thiên tài. Họ đi hỏi, họ lắng nghe — và người khác chịu kể với họ vì họ biết lắng nghe.

Trẻ em và người trẻ được nhìn nghiêm túc

Rất nhiều truyện của Miyabe có trẻ em hoặc thiếu niên ở trung tâm, không phải như nạn nhân mà như người có suy nghĩ riêng. Solomon no gishō là ví dụ rõ nhất: những học sinh không tin vào kết luận của người lớn và tự đi tìm câu trả lời.

Thông cảm mà không bào chữa

Bà kể cả câu chuyện của người phạm tội, nhưng không biến họ thành nạn nhân vô can. Người đọc hiểu vì sao, nhưng vẫn thấy hậu quả và nỗi đau của người bị hại. Sự cân bằng này là thứ khó nhất của trinh thám xã hội, và Miyabe làm nó tự nhiên.

Miyabe và Matsumoto Seichō

Người Nhật hay đặt Miyabe cạnh Seichō, và bà cũng không giấu sự ngưỡng mộ: năm 2004, bà tuyển chọn và giới thiệu một bộ truyện ngắn của Seichō. Nhưng hai người khác nhau ở góc nhìn. Seichō nhìn từ dưới lên vào bộ máy quyền lực, viết về tham nhũng và tội ác của người có địa vị. Miyabe nhìn ngang, vào khu phố, vào hàng xóm: tội ác của thời tiêu dùng, của đô thị nơi người ta sống cạnh nhau mà không biết nhau. Nếu Seichō là trinh thám của thời tăng trưởng, thì Miyabe là trinh thám của thời bong bóng và sau bong bóng.

Góc nhìn hôm nay: đọc Miyabe để hiểu nỗi lo của người thành phố

Những gì Miyabe viết từ thập niên 1990 — nợ tiêu dùng, cho vay dễ dãi, nhà bị siết nợ, truyền thông thổi phồng tội ác — đọc hôm nay ở bất kỳ thành phố châu Á nào cũng thấy quen. Với người đọc Việt, Kasha có thể đọc như một lời cảnh tỉnh về vay tiêu dùng, theo cách một bài báo không làm được.

Người đọc tiếng Anh có thể tìm All She Was Worth, The Sleeping Dragon (Ryū wa nemuru), Shadow Family và tập truyện ma thời Edo Apparitions. Bản tiếng Việt nên kiểm tra kỹ trước khi mua. Ai đến Tokyo có thể dạo quanh khu Fukagawa, Monzen-nakachō, nơi những truyện cổ trang của bà lấy bối cảnh: cầu, kênh, đền nhỏ vẫn còn đó.