Vụ Satyam năm 2009: Enron của Ấn Độ và lá thư thú nhận của chủ tịch

Satyam Computer Services là một trong bốn công ty dịch vụ công nghệ thông tin lớn nhất Ấn Độ. Ngày 7 tháng 1 năm 2009, nhà sáng lập kiêm chủ tịch B. Ramalinga Raju gửi thư cho hội đồng quản trị thú nhận đã thổi phồng số dư tiền mặt và ngân hàng của công ty trong nhiều năm, phần tiền không tồn tại khoảng hơn 1 tỷ USD. Báo chí gọi vụ việc là "Enron của Ấn Độ". Chính phủ Ấn Độ thay toàn bộ hội đồng quản trị, Satyam được Tech Mahindra mua lại, và năm 2015 một toà án ở Hyderabad kết tội Raju cùng các đồng phạm.

Satyam: niềm tự hào của ngành phần mềm Ấn Độ

Satyam được thành lập năm 1987 ở Hyderabad. Trong thập niên 1990 và 2000, công ty lớn lên cùng làn sóng thuê ngoài dịch vụ phần mềm từ Mỹ và châu Âu sang Ấn Độ, phục vụ nhiều tập đoàn trong danh sách Fortune 500. Cổ phiếu niêm yết ở Ấn Độ và trên sàn New York. Satyam được nhắc chung với Infosys, Wipro và TCS như những gương mặt của ngành công nghệ Ấn Độ, và từng nhận giải thưởng về quản trị doanh nghiệp.

Báo cáo tài chính cho thấy biên lợi nhuận cao và một khoản tiền mặt rất lớn. Đây chính là phần bị làm giả.

Tín hiệu đầu tiên: thương vụ Maytas

Ngày 16 tháng 12 năm 2008, Satyam công bố kế hoạch mua hai công ty Maytas Properties và Maytas Infra, khoảng 1,6 tỷ USD. Hai công ty này hoạt động trong lĩnh vực bất động sản và hạ tầng, không liên quan tới phần mềm, và do gia đình Raju nắm giữ đáng kể. ("Maytas" chính là "Satyam" viết ngược.)

Nhà đầu tư tổ chức phản đối dữ dội: tại sao một công ty phần mềm lại dùng tiền mặt mua công ty bất động sản của gia đình chủ tịch? Giá cổ phiếu Satyam rơi mạnh, và chỉ sau khoảng 12 giờ, kế hoạch bị huỷ. Một số thành viên hội đồng quản trị độc lập từ chức trong những ngày sau. Cùng tháng đó, Ngân hàng Thế giới cấm Satyam làm nhà cung cấp trong một thời gian, với lý do liên quan tới các vi phạm trong quan hệ hợp đồng.

Về sau, nhiều phân tích cho rằng thương vụ Maytas là nỗ lực cuối cùng để "lấp" khoản tiền mặt không tồn tại bằng tài sản thật: nếu tiền mặt được "chi" để mua hai công ty, lỗ hổng sẽ biến mất khỏi sổ sách. Khi kế hoạch thất bại, không còn đường lùi.

Lá thư ngày 7/1/2009

Trong lá thư gửi hội đồng quản trị và cơ quan quản lý chứng khoán, Raju thừa nhận:

• Số dư tiền mặt và ngân hàng trên bảng cân đối bị thổi phồng khoảng 50,4 tỷ rupee (khoảng hơn 1 tỷ USD theo tỷ giá lúc đó).
• Lãi tích luỹ và một số khoản phải thu được ghi không có thật; một số khoản nợ bị ghi thiếu.
• Biên lợi nhuận hoạt động thực tế thấp hơn nhiều so với công bố.

Raju viết rằng ban đầu chỉ là một khoảng chênh nhỏ giữa lợi nhuận thực và lợi nhuận báo cáo, nhưng nó lớn dần theo năm, khi công ty mở rộng và chi phí tăng. Câu ông dùng để mô tả hoàn cảnh của mình được trích dẫn rất nhiều: giống như cưỡi trên lưng hổ mà không biết làm sao xuống mà không bị ăn thịt. Ông cũng khẳng định trong thư rằng không có khoản tiền nào bị rút ra cho cá nhân, điều mà các cơ quan điều tra về sau không chấp nhận.

Chính phủ can thiệp, cứu doanh nghiệp

Satyam có khoảng 50 nghìn nhân viên và nhiều khách hàng quốc tế lớn. Sụp đổ hoàn toàn sẽ là đòn nặng vào hình ảnh cả ngành dịch vụ phần mềm Ấn Độ. Chính phủ hành động nhanh:

Mahindra Satyam sáp nhập hẳn vào Tech Mahindra năm 2013. Phần lớn khách hàng và nhân viên được giữ lại, một kết cục tốt hơn nhiều so với Enron.

Hội đồng quản trị mới đứng trước việc khó: giữ khách hàng trong khi không ai biết sổ sách thật ra sao, và trả lương cho hàng chục nghìn nhân viên khi tiền mặt trên giấy không tồn tại. Hội đồng thuê một hãng kiểm toán khác dựng lại báo cáo tài chính từ đầu và tìm nguồn vốn lưu động để duy trì hoạt động trước khi bán công ty. Cách làm can thiệp nhanh, có những người uy tín trong ngành đứng ra, rồi bán đấu giá công khai thường được nhắc như một hình mẫu xử lý doanh nghiệp đổ vỡ vì gian lận.

Kiểm toán viên và các hệ quả pháp lý

Satyam được kiểm toán bởi các công ty thành viên của PwC ở Ấn Độ. Năm 2011, SEC và Hội đồng Giám sát Kế toán Công ty Đại chúng Mỹ (PCAOB) phạt các đơn vị PwC Ấn Độ tổng cộng 7,5 triệu USD vì các thiếu sót trong kiểm toán Satyam, trong đó có việc không xác nhận độc lập số dư ngân hàng. Cơ quan quản lý chứng khoán Ấn Độ (SEBI) năm 2018 cấm mạng lưới PwC ở Ấn Độ kiểm toán công ty niêm yết trong hai năm; quyết định này về sau bị toà phúc thẩm chứng khoán huỷ năm 2019.

Tháng 4 năm 2015, một toà án đặc biệt ở Hyderabad kết tội Raju và chín người khác, trong đó có hai kiểm toán viên, tuyên Raju bảy năm tù. Các bị cáo kháng cáo; án được tạm đình chỉ thi hành trong lúc chờ phúc thẩm và họ được tại ngoại. SEBI cũng ra lệnh cấm Raju tham gia thị trường chứng khoán và buộc hoàn trả khoản lợi bất chính. Ở Mỹ, Satyam dàn xếp vụ kiện tập thể của nhà đầu tư với khoản khoảng 125 triệu USD.

Bài học

1. Tiền mặt là khoản mục dễ kiểm nhất, nên càng phải kiểm thật. Satyam, Parmalat, Wirecard đều có chung điểm yếu: tiền mặt "trên giấy" không được xác nhận trực tiếp với ngân hàng.
2. Giao dịch với bên liên quan là tín hiệu đỏ. Thương vụ Maytas đã làm lộ vấn đề chỉ trong vài ngày.
3. Thành viên độc lập phải thật sự độc lập. Hội đồng quản trị Satyam ban đầu đã thông qua thương vụ Maytas.
4. Gian lận thường bắt đầu nhỏ. Theo chính lời thú nhận, chênh lệch nhỏ ban đầu tích luỹ thành lỗ hổng không thể lấp.

Góc nhìn hôm nay

Vụ Satyam thúc đẩy Ấn Độ đưa vào Luật Công ty năm 2013 nhiều quy định mới: luân chuyển bắt buộc hãng kiểm toán, tăng trách nhiệm của thành viên hội đồng độc lập, thành lập cơ quan giám sát kiểm toán (NFRA) và cơ quan điều tra gian lận nghiêm trọng (SFIO) có thẩm quyền rộng hơn. Với người học kế toán – kiểm toán ở châu Á, đây là case gần gũi về bối cảnh doanh nghiệp gia đình và tăng trưởng nhanh. Tư liệu nên đọc gồm lá thư năm 2009 của Raju (được công bố công khai) và các văn bản xử phạt của SEC, PCAOB.