Thanh tra Morse và Oxford: ô chữ, nhạc Wagner và 13 tiểu thuyết

Thanh tra Morse là viên thanh tra cảnh sát ở Oxford trong 13 tiểu thuyết của nhà văn Anh Colin Dexter (1930–2017), mở đầu bằng Last Bus to Woodstock năm 1975 và khép lại bằng The Remorseful Day năm 1999. Morse mê ô chữ, nhạc Wagner và bia, cô độc, khó tính, thông minh tới mức hay đi lạc vào những giả thuyết quá phức tạp. Loạt phim truyền hình Inspector Morse (1987–2000) với John Thaw đưa ông thành một trong những thám tử được yêu nhất nước Anh, và biến Oxford thành nơi hành hương của người mê trinh thám.

Colin Dexter: thầy giáo cổ điển và người giải ô chữ

Norman Colin Dexter sinh năm 1930 ở Stamford, Lincolnshire, học văn học cổ điển ở Đại học Cambridge, rồi dạy tiếng Latin và Hy Lạp ở các trường trung học. Vì bị suy giảm thính lực, ông chuyển sang làm việc cho hội đồng khảo thí ở Oxford từ năm 1966 và sống ở thành phố này tới cuối đời.

Dexter là một tay giải và soạn ô chữ hạng nặng. Ông nhiều lần thắng các cuộc thi viết gợi ý ô chữ khó nhất nước Anh trên báo The Observer. Ông kể rằng mình bắt đầu viết trinh thám trong một kỳ nghỉ gia đình ở xứ Wales năm 1972, khi trời mưa suốt và cuốn trinh thám đang đọc dở quá tệ — ông nghĩ mình có thể viết hay hơn.

Cái tên Morse lấy từ Sir Jeremy Morse, chủ tịch ngân hàng Lloyds và cũng là một đối thủ trong giới giải ô chữ của Dexter. Còn Lewis, viên trung sĩ cộng sự, được đặt theo tên một người giải ô chữ khác.

Morse là người thế nào

• Trí thức thất bại: từng học ở Oxford nhưng bỏ dở vì một mối tình, nên mang nỗi dở dang suốt đời với giới học thuật mà ông vừa mê vừa ghét.
• Ô chữ: giải ô chữ báo The Times mỗi sáng trong vài phút, và suy luận vụ án như giải ô chữ — tìm nghĩa ẩn sau câu chữ.
• Âm nhạc: mê opera, đặc biệt là Wagner; ngồi một mình trong căn hộ nghe nhạc cổ điển là hình ảnh quen thuộc.
• Bia: uống bia ale truyền thống ở quán rượu, thường để Lewis trả tiền. Dexter cho rằng Morse suy nghĩ tốt hơn khi có một cốc bia.
• Xe: trong sách là một chiếc Lancia; trên phim là chiếc Jaguar Mark 2 đỏ sẫm, về sau thành biểu tượng.
• Tên riêng: Morse giấu kín tên riêng suốt nhiều năm, chỉ ký "E. Morse". Mãi tới cuốn thứ mười hai, Death Is Now My Neighbour (1996), người đọc mới biết tên ông là Endeavour — một chi tiết Dexter dùng như một câu đố kéo dài hai mươi năm, và về sau thành tên loạt phim về Morse thời trẻ.

Morse có tật xấu thật: keo kiệt, ăn nói khó nghe với cấp dưới, mê phụ nữ trẻ một cách vụng về, uống nhiều. Ông thường sai trước khi đúng — dựng một giả thuyết đẹp, bị thực tế đánh đổ, dựng giả thuyết khác. Người đọc đi cùng ông qua các ngã rẽ sai ấy, và đó là một phần thú vị của truyện.

Phá án như giải một ô chữ khó

Ô chữ kiểu Anh (cryptic crossword) không hỏi nghĩa trực tiếp: mỗi gợi ý là một câu đánh lừa, đọc lướt thì hiểu một nghĩa, đọc đúng thì ra nghĩa khác. Dexter dựng truyện Morse theo đúng tinh thần ấy. Một lá thư, một tấm bưu thiếp, một câu thơ trích dẫn, một lời khai tưởng vô hại — Morse đọc đi đọc lại, xoay câu chữ, tìm chỗ người viết đã cố tình hay vô tình đánh lạc hướng. Nhiều chương được mở bằng những câu trích ngắn từ thơ ca, triết học, kinh sách, như những gợi ý ô chữ mà người đọc phải tự giải nghĩa.

Cách này có mặt trái: Morse hay "giải quá tay", thấy ẩn ý ở chỗ không có. Dexter không giấu điều đó; ông để nhân vật của mình sai, xấu hổ, rồi làm lại — điều làm Morse giống người hơn mọi thám tử thiên tài không bao giờ sai.

Lewis: người thường bên cạnh thiên tài

Trung sĩ Lewis là đối trọng của Morse: một người đàn ông gia đình, vui vẻ, kiên nhẫn, ăn sáng đầy đủ, không giỏi văn chương. Trong sách, Lewis là người xứ Wales lớn tuổi hơn; trên phim, Kevin Whately đóng một Lewis trẻ người vùng Đông Bắc nước Anh. Chính sự bình thường của Lewis thường cho Morse chìa khoá: một câu nói vô tình, một quan sát đời thường mà bộ óc quá phức tạp của Morse bỏ qua.

Mười ba tiểu thuyết

The Wench Is Dead đáng nói riêng: nằm viện vì bệnh, Morse đọc một cuốn sách nhỏ về một phụ nữ bị giết trên kênh đào Oxford năm 1859 và quyết định tìm lại sự thật sau 130 năm — một kiểu điều tra "ngồi giường bệnh" gợi nhớ The Daughter of Time của Josephine Tey.

Bộ phim làm nên huyền thoại

Inspector Morse của đài ITV chiếu từ 1987 tới 2000, gồm 33 tập, mỗi tập dài như một phim điện ảnh khoảng hai giờ — một định dạng lạ thời ấy. John Thaw đóng Morse với vẻ buồn và cô độc khiến nhiều người đọc sau đó không hình dung Morse khác đi được. Phim dùng Oxford làm phim trường thật: các trường đại học, quán rượu, đường phố cổ, sông Cherwell. Nhạc nền của Barrington Pheloung lồng vào giai điệu tín hiệu tiếng gõ của mã Morse, và có lúc gõ ra chính tên kẻ phạm tội — một kiểu chơi chữ đúng chất Dexter.

Dexter có thói quen xuất hiện chớp nhoáng trong gần như mọi tập phim, như Hitchcock trong phim của mình. Loạt phim sinh ra hai phần phụ: Lewis (2006–2015) về Lewis khi đã thành thanh tra, và Endeavour (2012–2023) về Morse thời trẻ những năm 1960.

Góc nhìn hôm nay: Oxford của Morse

Morse là một trong những ví dụ hiếm hoi một thám tử gắn chặt với một thành phố có thật tới mức thành phố làm du lịch theo ông. Ở Oxford có các tour đi bộ theo dấu Morse qua những trường, quán rượu và đường phố xuất hiện trong phim; quầy bar của khách sạn Randolph từng được đặt tên theo ông. Đi dạo khu Jericho ven kênh, ngồi một quán rượu cổ với cốc bia, nghe tiếng chuông từ các tháp nhà thờ — đó là cách đơn giản nhất để hiểu không khí truyện.

Người mới nên bắt đầu bằng phim hoặc bằng The Dead of Jericho và The Wench Is Dead. Những cuốn đầu có lúc rối và mang cách nhìn phụ nữ khá cũ của thập niên 1970. Để The Remorseful Day lại cuối cùng — đó là cuốn khép lại đời Morse, đọc sớm là mất.